Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje





Z powojennych dziejów Wrocławia

Kongres intelektualistów w 1948 r.

Warunki życia w mieście 1955-1956

Wrocław 1956 r. - prezentacja książki

Wydarzenia Października 1956

Sprawa Chełchowskiego



Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia



Stanisław Ciesielski, Wrocław 1956, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999, ss. 191.




Wstęp

Zmiana ustroju dokonana na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, będąca niewątpliwym przełomem w najnowszych dziejach Polski, spowodowała, iż wcześniejsze zwroty i kryzysy zachodzące w ramach formacji socjalistycznej usunięte zostały w cień. Wyjątkiem były wydarzenia z lat 1980-1981, ale one miały bezpośredni związek z przebudową ustroju. Wielu polityków i publicystów to, co działo się w latach 1944-1989 gotowych było traktować jednolicie, jako epokę panowania systemu godnego potępienia, a ku takim ujęciom skłaniali się nawet niektórzy historycy. Nie bez wpływu nowych konfliktów i podporządkowanych im politycznych sporów o ocenę Polski Ludowej wydarzenia 1948 czy 1956 r. wtapiały się w obraz 45 powojennych lat. Tylko w niektórych wypowiedziach zwracano uwagę, że dzieje Polski Ludowej nie były jednolitym okresem. W tym kontekście na szczególną uwagę z pewnością zasługują wydarzenia 1956 r. Stanowiły one bowiem cezurę między fazą wstępującą systemu socjalistycznego, a fazą stagnacji i kryzysu. To właśnie za sprawą dokonanych w 1956 r. przemian system ów utracił swą wcześniejszą dynamikę, podważono ideologiczne podstawy, na jakich był ufundowany, ograniczono instrumentarium panowania nad społeczeństwem.. Cechą charakterystyczną tych wydarzeń był ich ogólnopolski i ogólnospołeczny charakter. O ile zwrot dokonany w 1948 r. angażował niemal wyłącznie elity polityczne, tragedia 1970 r. miała ograniczony zasięg terytorialny, podobnie zresztą jak i wydarzenia 1976 r., o tyle zmiany dokonujące się w roku 1956 wstrząsnęły całym społeczeństwem polskim. O zbliżonej skali społecznego zaangażowania mówić będzie można dopiero w odniesieniu do lat 1980-1981.

Nad dotychczasowymi badaniami dotyczącymi przełomu 1956 r. wyraziście ciążyła stołeczna perspektywa. Koncentrowanie się badaczy na tym, co działo się w Warszawie było zrozumiałe i naturalne, w pierwszym rzędzie bowiem starano się wyjaśnić przebieg wydarzeń w kręgu władz centralnych i ich bezpośredniego otoczenia, a więc tam, gdzie zapadały kluczowe dla kraju decyzje. Analizowano układ sił i konflikty w elicie władzy, mechanizm "odwilży" w PZPR i w ruchu młodzieżowym, zmiany zachodzące w środowiskach twórczych. W tym zakresie historycy odnotowali już poważne osiągnięcia i problematykę tę można uznać za stosunkowo dobrze rozpoznaną, co nie znaczy, że powiedziano już wszystko i przed badaczami nie stoją dalsze zadania.. Gorzej prezentuje się stan badań nad zjawiskami masowymi, zwłaszcza zachodzącymi w tzw. terenie. Książka Pawła Machcewicza. pozostaje ciągle jedyną monografią traktującą o nastrojach i zachowaniach dużych grup społecznych i to widzianych nie z perspektywy centralnej władzy, ale właśnie w ich lokalnym kontekście. Bez szerszego ogarnięcia tych problemów, również na poziomie regionów i pojedynczych ośrodków społecznej aktywności obraz 1956 r. pozostanie w jakiś sposób ułomny. Niezbędne zatem jest poszukiwanie odpowiedzi na pytania o rezonans kluczowych wydarzeń, o wzajemne oddziaływania między zjawiskami zachodzącymi na najwyższych szczeblach władzy a tym, co działo się w terenie, o specyfikę wydarzeń w różnych częściach kraju, o postawy i zachowania tzw. szarych obywateli.

Książka niniejsza została pomyślana jako przyczynek do rozpoznania tych zagadnień w skali Wrocławia - dużego ośrodka miejskiego, położonego na terenie ziem inkorporowanych do Polski w 1945 r. i posiadającego w związku z tym wiele cech specyficznych, a zarazem włączonego w obręb mechanizmów właściwych dla systemu ogólnopolskiego. Nie jest to monografia miasta w tym krótkim okresie jakim był - umownie tu zresztą pojmowany - rok 1956, ale też nie było intencją autora ograniczenie się do wydarzeń z jesieni tegoż roku. Dlatego też w pierwszym rozdziale podano podstawowe informacje o zbiorowości mieszkańców i wskazano niektóre podstawowe problemy życia w ówczesnym Wrocławiu. Ciężkie warunki bytowania w mieście nie były wystarczającymi przesłankami wybuchu społecznego niezadowolenia, nie ulega jednak wątpliwości, iż miały wpływ na społeczne nastroje, tworzyły podglebie, na którym kształtowały się postawy w sprzyjających warunkach popychające do określonych zachowań. Ich wskazanie służy przede wszystkim zrekonstruowaniu kontekstu zjawisk pozostających głównym przedmiotem pracy: zachodzących wówczas przemian politycznych i społecznych, postaw poszczególnych grup ludności, funkcjonowania struktur władzy. W tym zakresie stan badań był dotąd skromny, reprezentowany kilkoma przyczynkami oraz fragmentarycznymi z konieczności informacjami rozrzuconymi w pracach bądź poświęconych innym problemom, bądź ujmujących zagadnienia w skali ogólnokrajowej.. Nie pozostało to bez wpływu na kształt i charakter treści kolejnych rozdziałów. Niektóre kwestie pozostały w związku z tym, a także z uwagi na podstawy źródłowe, poza polem obserwacji autora, który nie rości sobie w żadnym razie pretensji do wyczerpania problematyki tu poruszanej. Z pewnością bowiem potrzebne są dalsze badania nad historią tego okresu w dziejach miasta.

Zasadniczy zrąb wykorzystanych źródeł to różnego rodzaju dokumenty wytworzone przez instancje PZPR, ZMP i ogniwa władzy państwowej oraz wrocławska prasa. Do innych materiałów sięgano sporadycznie i mają one jedynie pomocniczy charakter. Niezbędne wydają się w tym miejscu dwie uwagi odnoszące się do owej urzędowej dokumentacji. Pierwsza wiąże się z ich wiarygodnością jako źródła informacji o rzeczywiście zachodzących zjawiskach. Jest oczywiste, że rozmaite protokoły, sprawozdania, notatki informacyjne i referaty skażone są utylitarnymi celami, jakim miały służyć. Nie oznacza to jednak, że nie zawierają istotnych informacji. W omawianym tu dramatycznym okresie obraz zawarty w tych materiałach jest przy tym z wielu względów znacznie bogatszy niż miało to miejsce i wcześniej, i później. Poprzez wzajemną konfrontację tych dokumentów daje się ustalić wiele istotnych faktów, a nawet odsłonić problemy, o których wprost one nie mówią. Kwestia druga to kompletność materiałów zachowanych w archiwach. W owym gorącym okresie nie wszystkie wydarzenia i zjawiska znalazły swe dokumentacyjne odbicie. Także później, niezależnie od normalnych procedur stosowanych przez służby archiwalne, materiały te, zwłaszcza proweniencji partyjnej, ale nie tylko one, podlegały w różnych momentach swoistej "weryfikacji", co prowadziło do powstawania luk i braków. Tymi względami należy zapewne tłumaczyć, że nie zachowały się w zasobach archiwalnych dokumenty niektórych ważnych gremiów politycznych, jak np. protokoły posiedzeń plenarnych Komitetu Miejskiego PZPR czy Zarządu Wojewódzkiego ZMP. Braki te nie przekreślają wprawdzie szans na ostateczne ustalenia, ale utrudniają niekiedy osiągnięcie zadowalającej ich precyzji.




Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje