Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje





Z powojennych dziejów Wrocławia

Kongres intelektualistów w 1948 r.

Warunki życia w mieście 1955-1956

Wrocław 1956 r. - prezentacja książki

Wydarzenia Października 1956

Sprawa Chełchowskiego



Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia





Stanisław Ciesielski, Wrocław 1956, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1999, ss. 191.




Streszczenie

W 1956 r. we Wrocławiu mieszkało 388 tys. osób. Miasto było dużym ośrodkiem przemysłowym i akademickim. Mimo kryzysu przeżywanego przez środowiska artystyczne, pozostawało też znaczącym ośrodkiem życia kulturalnego.

Wrocław nosił jeszcze wyraźne ślady wojny. W mieście zalegało ponad 6 mln m3 gruzu, co poważnie wpływało na warunki życia mieszkańców.Liczne uciążliwości powodowało zaniedbanie w poprzednich latach infrastruktury komunalnej (wodociągi, kanalizacja, sieć drogowo-mostowa), niewystarczający rozwój komunikacji miejskiej (zwłaszcza taboru), słabość instytucji odpowiedzialnych za stan sanitarny i oczyszczanie miasta. Sieć handlowa była rozwinięta zbyt słabo w stosunku do potrzeb, a jej rozmieszczenie dyskryminowało dzielnice peryferyjne. Podaż wielu podstawowych artykułów codziennego użytku, w tym także żywnościowych, stale lub w długich okresach nie pokrywała popytu, co czyniło udręką zaopatrzenie gospodarstw domowych, wywołując rosnące niezadowolenie ludności. Bardzo źle przedstawiała się we Wrocławiu sytuacja pod względem poziomu usług świadczonych przez instytucje działające w sferze oświaty, wychowania i ochrony zdrowia. Szczególnie dramatyczny był niedostatek szkół podstawowych, co powodowało konieczność nauki na trzy zmiany i wysoką liczbę dzieci w klasach. Z uwagi na niedostatek placówek służby zdrowia, złe ich rozmieszczenie oraz niedostateczne wyposażenie dostęp ludności do usług medycznych, zwłaszcza specjalistycznych, był ograniczony. Wszystko to w połączeniu z niezadowalającymi warunkami pracy i płacy decydowało o wysokim poziomie społecznego niezadowolenia.

W 1956 r. intensywności nabrały zjawiska składające się na tzw. odwilż. Poważnie przyczyniła się do tego dyskusja wywołana XX zjazdem Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, a zwłaszcza referatem N.S.Chruszczowa. Potępienie tzw. kult jednostki i ujawnienie niektórych zbrodni stalinowskich stwarzało punkt wyjścia dla krytyki licznych zjawisk. Zakwestionowano nie jeden dotychczasowy dogmat, a wiele środowisk nabrało przekonania, że można publicznie rozmawiać o problemach uważanych wcześniej za niedopuszczalne czy drażliwe. Jednocześnie część aktywu partyjnego wyraźnie się w tej sytuacji zagubiła, nie potrafiła działać w warunkach rosnącej aktywności społeczeństwa. Szybko narastał ferment zwłaszcza w środowiskach inteligenckich i młodzieżowych, coraz szerzej i krytyczniej dyskutujących o kluczowych zagadnieniach rozwoju kraju.

Na ludność Wrocławia silnie wpłynęły dramatyczne wydarzenia czerwcowe w Poznaniu. Dobitnie ujawniły one rozdźwięk między władzą a społeczeństwem, pokazały siłę sprzeciwu wobec nieprawości systemu sprawowania władzy. Były one żywo komentowane we Wrocławiu, na ogół z daleko posuniętym krytycyzmem wobec postępowania władz. Pobudzały wolę sprzeciwu wobec różnych posunięć władz niekorzystnych dla załóg przedsiębiorstw, które coraz silniej artykułowały niezadowolenie z warunków pracy i płacy.

Czynnikiem aktywizacji społeczeństwa była też szeroka dyskusja po VII plenum KC PZPR, obejmująca nie tylko członków partii, ale i bezpartyjnych. W formie i treści odbiegała ona od wcześniejszych tego rodzaju kampanii politycznych, w jej toku podnoszono bardzo wiele problemów, zarówno o zasięgu ogólnokrajowym, jak lokalnych. Środowiska pracownicze wyrażały niezadowolenie z powodu przeprowadzanych regulacji płac, owocujących obniżeniem wynagrodzeń, z nieufnością odnosiły się do zapowiedzi wzrostu stopy życiowej. Szczególnie wiele mówiono o demokratyzacji i potrzebie jawności życia politycznego. Podsumowaniem tej dyskusji na Dolnym Śląsku było plenum KW PZPR w dniach 5-6 października. Choć jego uchwały w niejednym odpowiadały kierunkowi rozwoju sytuacji, to jednak raczej rejestrowały społeczne postulaty i oczekiwania, a nie były stymulatorem aktywności mas. Nie znalazły przy tym właściwej konkretyzacji w bieżącej pracy ogniw aparatu partyjnego.

W pierwszej połowie października wśród mieszkańców Wrocławia narastało oczekiwanie na zasadnicze rozstrzygnięcia polityczne. Spodziewano się, że przyniesie je zapowiedziane VIII plenum KC PZPR. Atmosfera napięcia we Wrocławiu podsycana była lokalnymi konfliktami, wśród których znaczną rolę odgrywała gwałtowna krytyka postawy i działalności przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Hilarego Chełchowskiego, powszechnie identyfikowanego z konserwatywnym skrzydłem kierownictwa PZPR.

Pierwsze informacje o rozpoczętym 19 października VIII plenum wywołały ogromne zainteresowanie wrocławian, zaś wieść o przybyciu do Warszawy delegacji KC KPZR przyniosła zaniepokojenie i niezadowolenie dyktowane obawą przed ingerencją Moskwy w proces polskich przemian. Nastroje te wzmagały wiadomości o ruchach wojsk radzieckich. W ciągu kilku następnych dni różne zgromadzenia były stałym elementem życia mieszkańców Wrocławia. Uchwalane w ich trakcie rezolucje, choć nosiły piętno emocji, wyrażały głębsze tendencje nurtujące społeczeństwo. Masowo deklarowano poparcie dla Gomułki, widząc w nim rzecznika polskiej suwerenności i gwaranta kontynuacji antystalinowskich przemian. Powszechnie wyrażano żądanie ujawnienia prawdy o stosunkach polsko-radzieckich, ułożenia ich na zasadzie poszanowania suwerenności Polski, wycofania wojska radzieckich z Polski. Powtarzał się postulat jawności życia politycznego, żądano wyciągnięcia konsekwencji wobec osób odpowiedzialnych za funkcjonowanie w Polsce "systemu kultu jednostki" i winnych hamowania procesu demokratyzacji. Wzmożonej aktywności politycznej towarzyszyło manifestowanie uczuć religijnych, wysuwanie postulatu nauczania religii w szkołach, uwolnienia prymasa Wyszyńskiego. Na masową skalę w miejscach publicznych umieszczano symbole religijne.

W czasie plenum KC i w dniach następnych aparat partyjny i państwowy we Wrocławiu był zepchnięty na drugi plan wydarzeń. Nie potrafił określić się w warunkach dynamicznej działalności mas i braku wyraźnych wytycznych z centralnych władz partii. Głównymi animatorami zachodzących wydarzeń byli natomiast młodzi aktywiści partyjni i młodzieżowi, dziennikarze, studenci, młodzi robotnicy.

Gwałtowne przyspieszenie wydarzeń w związku z VIII plenum wywarło ogromny wpływ na przemiany zachodzące w ruchu młodzieżowym. Wprawdzie kierownictwo wojewódzkiej instancji Związku Młodzieży Polskiej przejęli w końcu października nowi, reformatorsko nastawieni działacze, ale faktycznie organizacja ta szybko się rozpadała. 22 listopada rozwiązał się Zarząd Miejski ZMP we Wrocławiu. Równocześnie powstawały komitety rewolucyjne, ogniskujące wokół siebie aktywność młodzieży. 30 listopada powstał we Wrocławiu Miejski Komitet Koordynacyjny Komitetów Rewolucyjnych, a 4 grudnia powołano Tymczasową Wojewódzką Radę Komitetów Rewolucyjnych.

Szczególnie wiele emocji budziła sprawa Chełchowskiego. Wbrew żądaniom formułowanym na licznych wiecach i postulatom wielu środowisk, mimo zdecydowanej krytyki Chełchowskiego, nie odwołano go ze stanowiska, na sesji WRN 26 października. Wywołała to kolejną falę rezolucji protestacyjnych, co ostatecznie skłoniło egzekutywę KW do cofnięcia mu partyjnego poparcia, ale ustąpił dopiero w grudniu.

W zakładach pracy rozwijał się ruch rad robotniczych, sięgający swymi początkami jeszcze okresu sprzed VIII Plenum. Na czoło przedsiębiorstw wrocławskich wysunęła się pod tym względem załoga Pafawagu, ale i w wielu innych przedsiębiorstwach tworzono w różnych formach organy samorządowe, które mimo oporów administracji wypracowywały stopniowo programy swego działania.

Stopniowo jednak aparatowi partyjnemu udawało się zyskiwać kontrolę nad sytuacją, a wraz z tym i pewność siebie. Kierownictwo KW PZPR dążyło do możliwie szybkiego zamknięcia okresu fermentu i zmian. Pragnęło zogniskować aktywność społeczną wokół zagadnień bezpiecznych dla systemu władzy, a zwłaszcza wokół zadań produkcyjnych. W tych warunkach dokonała się ostatecznie zmiana na stanowisku przewodniczącego Prezydium WRN. Chełchowski, choć ostatecznie musiał ustąpić, został faktycznie oczyszczony z najpoważniejszych zarzutów natury politycznej, zaś wybór na jego miejsce Bronisława Ostapczuka, dowodził, iż przedpaździernikowy establishment utrzymał znaczące pozycje.

18 grudnia rozwiązano Zarząd Wojewódzki ZMP, a dwa dni później powołano do życia wojewódzką organizację Rewolucyjnego Związku Młodzieży, przekształconego w styczniu 1957 r. w Związek Młodzieży Socjalistycznej.

Na przełomie lat 1956/1957 ożywienie społeczne z jesieni 1956 r. stopniowo wygasało. W dużej mierze następowało to w wyniku intensywnych działań aparatu partyjnego i państwowego. Część inicjatyw z poprzednich miesięcy została skanalizowana przez nowe instytucje życia społecznego, które stopniowo ulegały transformacjom likwidującym potencjalne zagrożenie dla systemu z ich strony. Najbardziej spektakularnym przykładem tych procesów był los rad robotniczych. Mimo wszystkich zjawisk określanych często jako "odchodzenie od zdobyczy październikowych", wydarzenia 1956 r. stanowiły istotny moment w dziejach Polski Ludowej. Istniejący w Polsce system w znacznej części utracił swą dynamikę i spójność, wchodząc w nową fazę funkcjonowania.




Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje