Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje





MASOWE DEPORTACJE LUDNOŚCI  W  ZSRR

Wprowadzenie

Charakterystyka

W latach 20. i 30.

Pierwsze deportacje

Zsyłka kułacka

Oczyszczanie miast

Deportacje etniczne

W okresie II wojny światowej

Z Polski

Z Litwy, Łotwy, Estonii i Mołdawii

Radzieccy Niemcy i Finowie

Z Kaukazu

Z Krymu

Kałmucy

Po wojnie

Podziemie narodowe

Repatrianci

Kułacy z zachodnich obwodów

Ukazniki

Sektanci

Destalinizacja


Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia





Deportowani na podstawie dekretów
o uchylaniu się od pracy w rolnictwie



Za inicjatora regulacji prawnych wprowadzających nowe represje wymierzone w chłopstwo uznaje się Nikitę S.Chruszczowa, wówczas pełniącego stanowiska I sekretarza KC KP(b) Ukrainy i przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych Ukraińskiej SRR, który w piśmie z 10 lutego do wicepremiera Berii proponował wprowadzenie szczególnych przepisów pozwalających represjonować osoby obwiniane o spowodowanie niewykonania planów produkcyjnych w rolnictwie. Niezależnie od tego, kto w istocie zainspirował kierownictwo radzieckie do podjęcia decyzji w tej sprawie, nie ulega wątpliwości, że zrodziła się ona w związku z kryzysową sytuacją w rolnictwie i dążeniem do zaostrzenia dyscypliny pracy, a fala represji zaczęła się od Ukrainy.

Przypomniano obowiązujące jeszcze w carskiej Rosji przepisy, pozwalające wspólnotom wiejskim wydalać osoby zagrażające bezpieczeństwu i dobrobytowi. 21 lutego 1948 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR przyjęło dekret O wysiedleniu z Ukraińskiej SSR osób złośliwie uchylających się od pracy w rolnictwie i prowadzących antyspołeczny, pasożytniczy tryb życia. Dekret - działanie którego objęło jednak tylko 16 wschodnich obwodów Ukrainy - nadawał lokalnym władzom, działającym w przy pomocy zebrań kołchozowych i zgromadzeń wiejskich, prawo podejmowania decyzji o wysiedleniu poza granice republiki praktycznie każdego mieszkającego na wsi człowieka. Już 7 kwietnia Chruszczow wysłał list do Stalina, wychwalając skutki dekretu i proponując jego rozciągnięcie na pozostałe republiki ZSRR. Stalin zgodził się z tym i 2 czerwca 1948  r. Prezydium Rady Najwyższej wydało nowy dekret, wprowadzający wspomniane przepisy w pozostałych częściach ZSRR, z wyjątkiem zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi oraz republik nadbałtyckich, czyli terenów przyłączonych do ZSRR w latach 1939-1940. Następnego dnia Rada Ministrów ZSRR przyjęła postanowienie, w którym szczegółowo określony został tryb realizacji dekretu.

Lokalne władze otrzymały instrukcje dotyczące realizacji dekretu, wysłano na wieś rzesze pracowników partyjnych i administracyjnych, którzy zajęli się przygotowaniem zebrań kołchozowych i zgromadzeń wiejskich. Na tych zebraniach i zgromadzeniach zapadały postanowienia o wysiedleniu za niewykonywanie odpowiedniej ilości dniówek, za niewywiązywanie się z zobowiązań na rzecz państwa, za niewłaściwy stosunek do kierownictwa kołchozu lub tryb życia. Tych, wobec których orzeczono zesłanie, natychmiast zatrzymywano, aby nie zdołali uciec. Rejonowy komitet wykonawczy zobowiązany był w ciągu 7 dni skontrolować i zatwierdzić postanowienie zgromadzenia. Zmiana zatwierdzonej przez rejonowy komitet wykonawczy decyzji była trudna. Dekrety z lutego i czerwca 1948 r. w ogóle nie przewidywały możliwości odwołań, a Rada Ministrów w postanowieniu z 3 czerwca 1948 r. postanowienia zgromadzeń kołchozowych i wiejskich zatwierdzone przez rejonowe komitety wykonawcze uznała za ostateczne. Bardzo rzadko udawało się nakłonić prokuraturę, by skontrolowała te decyzje w trybie nadzoru nad działaniem komitetów rejonowych.

Pod hasłami wzmocnienia dyscypliny pracy nastąpiły prześladowania kołchoźników i indywidualnego chłopstwa, które odbierało to jako falę represji na podobieństwo tej z początku lat 30. Istotnym dążeniem władz było definitywne złamanie nastawień antykołchozowych, zmuszenie kołchoźników do praktycznie bezpłatnej pracy na rzecz państwa i jednoczesne wzmocnienie kołchozów przez przejęcie majątku nielicznych już chłopów indywidualnych, których zamierzano albo włączyć do gospodarstw kolektywnych, albo wysiedlić. Nadgorliwość i głupota niektórych przedstawicieli lokalnych władz, czasem chęć rozprawienia się z osobistymi wrogami, kiedy indziej dążenie, by pozbyć się ze swego terenu ludzi kłopotliwych, wymagających specjalnej troski, powodowała sytuacje absurdalne. Na zesłanie kierowano inwalidów pozbawionych nóg, kobiety z licznymi dziećmi lub będące jedynymi żywicielkami osób chorych. Zdarzało się, że decyzje tego typu były uchylane przez rejonowe komitety wykonawcze, ale niekiedy to właśnie z tego szczebla płynęły inspiracje do poczynań tego rodzaju. Zarazem zagrożenie deportacją wyganiało na kołchozowe pola wszystkich, którzy jako tako mogli się sami ruszać: starców, chorych i inwalidów, karmiące matki, dzieci z początkowych klas.

Na Ukrainie w kwietniu 1948 r. liczba deportowanych na podstawie dekretu z 21 lutego wyniosła 4853 osoby, a 18 sierpnia stan ten sięgnął 10758 osób, a do końca tego miesiąca wzrósł jeszcze do 11456 osób (w tym 8670 “skazanych” oraz 2786 członków ich rodzin, którzy towarzyszyli deportowanym formalnie dobrowolnie). W informacji z 19 sierpnia podpisanej przez zastępcę ministra spraw wewnętrznych ZSRR Iwana Sierowa podawano, że zgodnie z oboma dekretami przesiedlono już 15,5 tys. osób. Spośród nich większość wysłano do rozmaitych przedsiębiorstw podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Najliczniejsza grupa (8966 osób) trafiła do kopalń złota, inne skierowano do przedsiębiorstw gospodarki leśnej w Zagłębiu Kuźnieckim (2698 osób), do wydobycia niklu w okolicach Norylska (1762 osoby). 3 września Stalin otrzymać miał informację, że wysiedlono już 23 tys. osób, z tego w Rosji 12 tys., na Ukrainie 9 tys., w Kazachstanie 1,7 tys. Wraz z deportowanymi wyjechało 9 tys. członków ich rodzin, w tym ok. 5 tys. dzieci do lat 16. Jednak według danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR stan kontyngentu na 1 października 1948 r. wynosił tylko 16465 osób, wątpić zatem można, by informacja z początku września odzwierciedlała stan faktyczny. Wysiedlenia trwały także w latach następnych, ale ich dynamika znacznie zmalała. Spory wpływ na praktyczne wykonywanie tych dekretów po 1948 r. miały zachowania lokalnych władz, które po początkowych nadziejach na rozwiązanie trudnej sytuacji na podległym im terenie, później nie tylko straciły entuzjazm dla realizacji omawianych przepisów, ale podejmowały nawet działania praktycznie blokujące ją: ograniczano się do ich pokazowej w pewnym sensie realizacji tylko w 2-3 rejonach poszczególnych obwodów, starano się mniej deportować, a na szerszą skalę stosować ostrzeżenia, niekiedy wręcz odmawiano prowadzenia wysiedleń.

Deportowani w związku z realizacją dekretów z 21 lutego i 2 czerwca 1948 r. uzyskali status specjalnych osiedleńców, a czas ich pobytu w miejscach przymusowego osiedlenia był określony na 8 lat. Dopiero po upływie 5 lat od wysiedlenia mogli oni podejmować starania o prawo powrotu do poprzednich miejsc zamieszkania, przy czym wnioski ich rozpatrywały te same rejonowe komitety wykonawcze, które zatwierdzały decyzje o deportowaniu. Oprócz samego zesłania dekret przewidywał też możliwość zastosowania sankcji w postaci ostrzeżenia o możliwości wysiedlenia. Towarzyszyło temu pisemne zobowiązanie ostrzeżonego do poprawy i uczciwej pracy i ustalenie 3-miesięcznego okresu próbnego, w ciągu którego zgromadzenie wspólnoty (kołchozu, wsi) mogło w każdej chwili zamienić ostrzeżenie na zesłanie. Do końca 1948 r. na Ukrainie wydano 20 tys. tego rodzaju ostrzeżeń, w obwodzie moskiewskim 3 tys., w Kazachstanie 4,7 tys.

W latach 1948-1952 na podstawie dekretów z 21 lutego i 2 czerwca 1948 r. deportowano łącznie 33266 osób, którym towarzyszyło - formalnie dobrowolnie - 13598 członków rodzin. W odniesieniu do Ukrainy - której wyłącznie dotyczył pierwszy z tych dekretów - liczby te wyniosły odpowiednio 8546 i 3034 osoby. Stan kontyngentu tzw. ukaznikow na 1 października 1948 r. wynosił 16465 osób, osiedlonych w Karelo-Fińskiej SRR, Jakuckiej ASRR, Kraju Chabarowskim, w obwodach amurskim, irkuckim, kiemierowskim, tiumeńskim i czytyjskim. 1 stycznia 1949 r. w miejscach zesłania przebywało 21124 tzw. ukaznikow, w tym 10939 mężczyzn i 10188 kobiet. Za zdolnych do pracy uznano 17986 osób, a pracowało 19447.

W latach 1948-1953 na skutek rozmaitych zabiegów, zażaleń i protestów zwolniono z przymusowego osiedlenia 3915 osób jako wysiedlonych nieprawidłowo, zmarło lub zginęło w trakcie ucieczki 1026 osób. 1 stycznia 1953 r. kontyngent ten liczył 27275 osób, spośród których w miejscach przymusowego osiedlenia przebywało 25061, 2163 odbywało kary w więzieniach i obozach, zaś pozostali znajdowali się w trakcie ucieczek. Rok później w rejestrach zesłańczych nadal pozostawało 22960 ukaznikow. Po XX zjeździe KPZR proces zwalniania tego kontyngentu przybrał na sile, ale przeciągnął się jednak aż do końca lat 50. W 1957 r. na zesłaniu pozostawało 2229 osób, w 1958 r. - 860, w 1959 r. - 459 (wszystkie dane na 1 stycznia).



Liczba i rozmieszczenie specjalnych przesiedleńców deportowanych na podstawie dekretów z 21 II i 2 VI 1948 r.


Miejsce osiedlenia 1 I 1949 1 VII 1950 1 I 1953
Ogółem 21124 26235 25061
  w tym:  
  Karelo-Fińska SRR 1639 1269 965
  Jakucka ASRR 3273 5488 4690
  Kraj Chabarowski 2002 2772 2411
  Kraj Krasnojarski 397 2122 2183
  Obwody Rosyjskiej FSRR:  
    amurski 1773 1816 1374
    czytyjski 748 1264 984
    irkucki 4771 4995 4636
    kiemierowski 2458 1731 2604
    mołotowski 721 773 555
    tiumeński 3342 3700 3003
  Obsługa ITŁ i specjalne budowy MWD - - 1462

Źródło: Dieportacyi narodow SSSR (1930-je - 1950-je gody), cz.1: Dokumientalnyje istoczniki Centralnogo Gosudarstwiennogo Archiwa Oktiabr'skoj riewolucyi, wysszych organow gosydarstwiennoj własti i organow gosydarstwiennogo uprawlenija (CGAOR) SSSR, Moskwa 1992,s.141, 162, 167-183.




Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje