Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje





MASOWE DEPORTACJE LUDNOŚCI  W  ZSRR

Wprowadzenie

Charakterystyka

W latach 20. i 30.

Pierwsze deportacje

Zsyłka kułacka

Oczyszczanie miast

Deportacje etniczne

W okresie II wojny światowej

Z Polski

Z Litwy, Łotwy, Estonii i Mołdawii

Radzieccy Niemcy i Finowie

Z Kaukazu

Z Krymu

Kałmucy

Po wojnie

Podziemie narodowe

Repatrianci

Kułacy z zachodnich obwodów

Ukazniki

Sektanci

Destalinizacja


Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia





Wysiedlenie Kałmuków

Spis treści:

Kałmucka ASRR w latach 1941-1943

Deportacja

Na zesłaniu




Kałmucy to lud pochodzenia mongolskiego, który nad dolną Wołgą osiadł w pierwszej połowie XVII w. Według danych powszechnego spisu przeprowadzonego w ZSRR w 1926 r. liczba Kałmuków na terenie całego państwa wynosiła 132 tys. Zdecydowana większość spośród nich mieszkała na obszarze Kałmuckiego Obwodu Autonomicznego, utworzonego jeszcze w listopadzie 1920 r., a więc w okresie wojny domowej. W okresie forsownej kolektywizacji Kałmucy, lud o zakorzenionej tradycji nomadów, zmuszony został do przejścia na zorganizowany, osiadły tryb życia. W październiku 1935 r. obwód kałmucki został przekształcony w Kałmucką Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. Formalnie oznaczać to miało korzystniejsze usytuowanie w strukturze polityczno-administracyjnej ZSRR i pełniejszą realizację aspiracji narodowych Kałmuków. Według danych spisu ludności przeprowadzonego w 1939 r. liczba mieszkańców republiki wynosiła 220 689, a Kałmucy stanowili w niej jedynie 48,6 %. Ponadto znaczniejsze grupy Kałmuków mieszkały w obwodzie stalingradzkim, zwłaszcza w okręgu astrachańskim, oraz w Kraju Stawropolskim. Na obszarze całego Związku Radzieckiego mieszkało wówczas 134 271 osób narodowości kałmuckiej.

W latach trzydziestych przez republikę kałmucką, podobnie jak przez inne regiony ZSRR, przetoczyła się fala masowych represji związanych z przymusową kolektywizacją rolnictwa. W tym wypadku procesy te wiązały się jednak nie tylko ze zmianą struktury własności ziemi, ale także z łamaniem ukształtowanych przez wieki tradycji i stosunków wyrosłych jeszcze na podstawie struktur patriarchalnych, rodowej organizacji społeczeństwa i buddyzmu. Jak się szacuje, nie mniej niż 10 % ludności kałmuckiej padło w tym okresie ofiarą represji, zostało uwięzionych i wysłanych na daleką północ ZSRR, zaś towarzyszący kolektywizacji głód pociągnąć miał za sobą śmierć dalszych 10  %, populacji. Kolejna fala represji w okresie tzw. jeżowszczyzny pociągnęła za sobą nowe tysiące ofiar, w tym niemal całkowitą likwidację nielicznej inteligencji kałmuckiej.





Kałmucka ASRR w latach 1941-1943


Wybuch wojny niemiecko-radzieckiej wstrząsnął życiem Kałmuckiej ASRR w podobnym stopniu, jak całego Związku Radzieckiego. Oznaczał mobilizację młodych mężczyzn do wojska, nastawienie gospodarki na zaspokajanie potrzeb frontu, dalszą intensyfikację eksploatacji zasobów ludzkich i materialnych. W ciągu pierwszych ośmiu miesięcy wojny z Kałmuckiej ASRR do Armii Czerwonej skierowano ponad 20 tys. żołnierzy, ponad 16 tys. koni, 700 samochodów i setki ciągników. Poza planem mobilizacyjnym republika ze swoich środków od końca listopada rozpoczęła formowanie dwóch ochotniczych, kałmuckich dywizji kawaleryjskich. W marcu 1942 r. w wyniku decyzji Państwowego Komitetu Obrony formowanie 111 dywizji kawaleryjskiej przerwano, a zorganizowane już dwa pułki wcielono do innych formacji, natomiast dokończono formowanie 110 dywizji, która w czerwcu została skierowana na front i włączona do 51 armii w składzie Frontu Północnokaukaskiego zyskała znaczny rozgłos swymi dokonaniami w walkach pod Rostowem i na Północnym Kaukazie. W kołchozach i sowchozach młodzież tworzyła grupy kawaleryjskie i przygotowywała je do walki z najazdem. Z ponad 2 tys. młodych Kałmuków sformowano ostatecznie kawaleryjski pułk ochotniczy. 10 tys. mieszkańców republiki uczestniczyło w budowie dońskiej rubieży obronnej. Niemal tyle samo osób, 9,5 tys. budowało linię kolejową Kizlar-Astrachań. Do 25 sierpnia na fundusz obrony narodowej z Kałmuckiej ASRR wpłynęło 8835 tys. rubli, a ponadto wykupiono obligacje państwowe na kwotę 2890 tys. rubli. Jakkolwiek przesadą byłoby postrzeganie wszystkich tych działań jako wyrazu spontanicznych zachowań ludności kałmuckiej, to jednak znaczna mobilizacja tej ludności i intensyfikacja jej wysiłków na rzecz obrony państwa radzieckiego nie mogą ulegać wątpliwości.

Rozwijająca się latem 1942 r. ofensywa niemiecka w kierunku Stalingradu i  Kaukazu doprowadziła do bezpośredniego zagrożenia, a następnie zajęcia części terytorium Kałmuckiej ASRR przez wojska hitlerowskie. 12 sierpnia Niemcy zajęli stolicę republiki Elistę. Zbliżanie się wojsk niemieckich i nasilające się pogłoski o rychłym ich zwycięstwie w niektórych środowiskach kałmuckich wzbudziły nadzieje na zmianę dotychczasowego porządku. W stepach Kałmucji pojawiły się grupy przeciwników władzy radzieckiej i dezerterów z Armii Czerwonej. Sprzyjała temu dezorganizacja i słabość cofających się wojsk radzieckich. Znaczny chaos towarzyszył także ewakuacji na wschód ludności i stanowiącego główne bogactwo republiki bydła. Prawdopodobnie największym takim zgrupowaniem był oddział B.Ogdanowa, liczący w ocenie NKWD jakoby aż 1300-1500 kawalerzystów.

Pod panowaniem niemieckim w całości znalazło się 5 z 13 ułusów (rejonów) republiki, dalsze 3 okupowane były w części. Na okupowanym terenie Niemcy starali się prowadzić politykę gwarantującą bezpieczeństwo i sprawność komunikacji przy możliwie małym zaangażowaniu sił własnych, tak potrzebnych na pobliskim froncie. Poszukiwali sposobów pozyskania do współpracy przynajmniej części ludności miejscowej, nie stroniąc przy tym od wygrywania, a nawet podsycania antagonizmów rosyjsko-kałmuckich, by tym skuteczniej sprawować kontrolę nad społeczeństwem. Ustanowili lokalne instytucje administracyjne (zarządy) złożone z kolaborantów oraz dopuścili działalność miejscowej policji pomocniczej. W Eliście wyznaczyli dwóch burmistrzów, z których jeden, B.Cuglinow, uchodził za przedstawiciela ludności kałmuckiej, a nawet propagandowo przedstawiany był jako "prezydentem narodu kałmuckiego". Na rzecz współpracy z Niemcami działali także kałmuccy emigranci, którzy w 1942 r. utworzyli Kałmucki Komitet Narodowy z Sz. Balinowem na czele. Dawali oni wiarę mglistym obietnicom hitlerowskim na temat utworzenia wolnego państwa kałmuckiego i usiłowali - zgodnie ze swym rozumieniem narodowego interesu Kałmuków - wpływać na działalność niemieckich instytucji zajmujących się problematyką wschodnią.

Niemieckie plany rodzące się w kręgu Ostministerium Alfreda Rosenberga przewidywały stworzenie w ramach Reichskommissariat Kaukasien komisariatu kałmuckiego (Hauptkommissariat). Byłaby to jednostka administracyjna niższego rzędu niż np. Gruzja czy Czeczeno-Inguszetia (które miały być generalnymi komisariatami), ale o podobnym statusie jak Armenia. Podobnie jak na Północnym Kaukazie, Niemcy respektowali dążenie Kałmuków do przywrócenia wcześniejszych form gospodarowania: zaaprobowali rozwiązanie gospodarstw kolektywnych oraz rozdział bydła kołchozowego i pastwisk. Uruchomiono kałmuckie szkoły, wydawane było pismo "Halmar" ("Kałmuk").

W polityce niemieckiej wobec Kałmuków sporą rolę odegrać miał Otto Doll (prawdziwe nazwisko - Otmar Wierba), oficer Abwehry. We wrześniu 1942 r. przystąpiono do formowania kawaleryjskiego korpusu kałmuckiego pod jego dowództwem. Efekty werbunku do korpusu rozmijały się jednak z oczekiwaniami inicjatorów tego przedsięwzięcia. Do grudnia 1942 r. w szeregach tej jednostki było ledwie ok. 1500 ludzi, a  latem 1943 r. 2200 żołnierzy. Liczebność korpusu wydatnie wzrosła dopiero po opuszczeniu Kałmucji. W lipcu 1944 r. wynosiła 147 oficerów oraz 3291 podoficerów i szeregowców, zaś w 1945 r. miała osiągnąć nie mniej niż 5 tys. osób, jednakże w tym okresie w jego szeregach znajdowało się już wielu przedstawicieli innych narodowości. Korpus zyskał ponurą sławę swymi okrucieństwami w czasie akcji pacyfikacyjnych na terenie ZSRR, a później w Polsce.

Jak liczna była rzesza kałmuckich kolaborantów? M.Heller i A.Niekricz podają, że sięgała w sumie 5 tys. osób, co stanowiło stosunkowo nikły odsetek tej narodowości. Trudno zatem uznać, by pod względem skali i zasięgu kolaboracji ludność kałmucka wyróżniała się wśród innych grup narodowościowych zamieszkujących tereny okupowane. Utrzymane w tym duchu oceny formułowane były zresztą na bieżąco przez ogniwa partii komunistycznej. 18 listopada 1942 r. obwodowy komitet WKP(b) informował władze centralne, że niemieckie próby zmobilizowania Kałmuków do walki z władzą radziecką przyniosły "bardzo słabe rezultaty". Rychło miało się jednak okazać, że zaistniałe przypadki kolaboracji wystarczyły radzieckim organom bezpieczeństwa do sformułowania wobec całego narodu kałmuckiego oskarżenia o współpracę z hitlerowcami i  o  sprzeniewierzenie się interesom ojczyzny.

Choć hitlerowcy czynili gesty pod adresem Kałmuków, to równocześnie uciekano się do różnych form nacisku i terroru, aby osiągać cele okupacji, a  wszelki opór likwidowany był w sposób właściwy polityce okupacyjnej na innych terenach ZSRR. Pomijając nielicznych Żydów, na zajętym terytorium republiki okupanci rozstrzelali ok. 2 tys. cywilów i jeńców wojennych. We wszystkich okupowanych ułusach jesienią 1942 r. pojawiły się oddziały partyzanckie, w sumie - 13, które nie były wprawdzie liczne, ale starały się nękać okupanta swoimi działaniami, kierowanymi głównie na linie komunikacyjne i ogniwa administracji.

Również mieszkańcy tej części Kałmuckiej ASRR, która nie była okupowana, ponosili ogromne wysiłki i ofiary na rzecz walki z najazdem hitlerowskim. Obwodowy komitet WKP(b) informował KC WKP(b) 16 sierpnia 1942 r., że "absolutna większość ludzi pracy radzieckiej Kałmucji, nie wyłączając kobiet, dzieci i starców, jest gotowa oddać wszystkie swoje siły i energię, a jeśli trzeba to i życie" w celu wsparcia Armii Czerwonej w jej walce z najeźdźcami.





Deportacja

W styczniu 1943 r. okupowana część Kałmucji została wyzwolona. Niezwłocznie przystąpiono do odbudowy życia gospodarczego i społecznego, ale nieodłącznym i doniosłym elementem "normalizacji" były działania represyjne wobec wszystkich grup, które uznano za wrogie czy niechętne władzy radzieckiej, lub tylko politycznie niepewne. W wyniku działań represyjnych, agenturalnych oraz propagandowych do jesieni 1943 r. praktycznie zlikwidowane zostały w republice działające tam wcześniej antyradzieckie grupy zbrojne. Przeprowadzono także czystkę w aparacie politycznym i administracyjnym oraz przegląd członków partii. W toku tych procesów ujawniły się ze strony niekałmuckiego aktywu partyjnego przejawy braku zaufania do ludności kałmuckiej. Trudno powiedzieć w jakim stopniu zjawisko to miało "oddolny" charakter, a w jakim było inspirowane z wyższych szczebli władzy. Wyrazem tej tendencji było m.in. pismo sekretarza obwodowego komitetu partii do spraw kadr P.F.Kasatkina skierowane w  sierpniu 1943 r. do KC WKP(b). Wywodzono w nim, iż postawa Kałmuków jeszcze w czasie wojny domowej i opowiedzenie się części z nich po stronie sił kontrrewolucji, a potem współpraca części miejscowej ludności z  hitlerowcami stanowiły wyraz jednego i tego samego zjawiska - "burżuazyjnego nacjonalizmu" i politycznej "nieprawomyślności" Kałmuków. Autorom tego rodzaju ocen nie przeszkadzało teraz, że jeszcze kilka miesięcy wcześniej instancje partyjne oceniały postawę przytłaczającej większości Kałmuków nie tylko jako lojalną, ale wręcz pełną patriotyzmu i poświęcenia dla radzieckiej ojczyzny. Kałmucki aktyw partyjny zdawał sobie sprawę z narastającego zagrożenia, a nawet próbował mu przeciwdziałać, jednak bez powodzenia. W Moskwie przygotowywano deportację ludności kałmuckiej.

Nim zapadły formalne w tym względzie decyzje organów władzy państwowej podjęto działania wskazujące, iż faktyczne decyzje zapadły. Już w połowie października Rada Kamisarzy Ludowych ZSRR wydała postanowienie zobowiązujące komitety wykonawcze Kraju Ałtajskiego, Kraju Krasnojarskiego, obowdu omskiego i obwodu nowosybirskiego do przygotowania się w ciągu 2 tygodni na przyjęcie w tych krajach i obwodach specjalnych przesiedleńców - Kałmuków.

27 grudnia 1943 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało dekret o  likwidacji Kałmuckiej ASRR i utworzeniu w to miejsce obwodu astrachańskiego w ramach Rosyjskiej FSRR. Dokument ów zawierał rozbudowany katalog oskarżeń pod adresem narodu kałmuckiego. Stwierdzano, iż w okresie okupacji terytorium Kałmuckiej ASRR przez wojska niemieckie liczni Kałmucy dopuścili się zdrady ojczyzny, wstępowali do organizowanych przez Niemców oddziałów wojskowych w celu walki przeciwko Armii Czerwonej, wydawali w ręce niemieckie uczciwych obywateli radzieckich, przekazywali Niemcom ewakuowane z Ukrainy i z obwodu rostowskiego bydło kołchozowe, zaś po usunięciu okupacji organizowali bandy i czynnie przeciwstawiali się organom władzy radzieckiej w procesie odbudowy gospodarki narodowej, organizując bandyckie napady na kołchozy i  terroryzując społeczeństwo. Powołując się na te stwierdzenia, dekret postanawiał, że wszyscy Kałmucy zamieszkujący na terytorium Kałmuckiej ASRR podlegali przesiedleniu do innych rejonów Związku Radzieckiego, a  sama republika miała zostać zlikwidowana. Już następnego dnia, tj.  28  grudnia, stosowne postanowienie o wysiedleniu Kałmuków przyjęła Rada Komisarzy Ludowych ZSRR. Ustalono, że Kałmucy wysiedleni zostaną do Kraju Ałtajskiego (25 tys. osób), Kraju Krasnojarskiego (25 tys. osób) oraz do obwodów omskiego (25 tys. osób.) i nowosybirskiego (20 tys. osób). Krajowe i obwodowe organy władzy w miejscach przymusowego osiedlenia Kałmuków zostały zobowiązane do stworzenia przesiedleńcom odpowiednich warunków bytowych, dopomożenia im w zagospodarowaniu się, a nade wszystko do wykorzystania ich pracy, głównie w rolnictwie, hodowli i rybołówstwie.

Tego samego dnia, gdy Prezydium Rady Najwyższej uchwalało dekret w  sprawie Kałmuckiej ASRR, rozpoczęła się przygotowana wcześniej akcja deportacyjna. Kierował nią naczelnik Zarządu NKWD w obwodzie iwanowskim gen. Michaił Markiejew , który - zapewne w uznaniu zasług i w tej operacji - mianowany został szefem NKWD Mołdawskiej SRR. Na samym jej początku funkcjonariusze NKWD aresztowali 750 Kałmuków oskarżonych o aktywną współpracę z okupantami oraz o  przynależność do "band" lub o ich wspieranie. Następnie, zgodnie ze schematem powtarzającym się we wszystkich tego typu operacjach, ludność była grupowana w punktach załadowczych i transportami kolejowymi przemieszczana do miejsc przeznaczenia. Kałmucy, jako buddyści, nie stawiali podobno oporu. Ówczesny oficer NKWD, uczestniczący w tej operacji, napisał po swej ucieczce na Zachód: "Wcześnie grudniowego ranka Kałmucy musieli opuścić swoje domy na zawsze. W milczeniu poddali się swemu losowi zgodnie ze swą religią, buddyzmem, lecz wszystkie moje wyobrażenia o życiu zostały wtedy przekreślone i zdecydowałem się zerwać moje związki z  państwem, które naraziło niewinnych ludzi na tak surową karę [...] Nigdy przedtem w moim życiu nie widziałem tak tragicznego wyrazu, jak na twarzach tych ludzi wykonujących rozkazy komunistycznego państwa".

Większości Kałmuków mających rzeczywiście na sumieniu aktywną współpracę z hitlerowskimi okupantami nie było już wówczas na terenach kontrolowanych przez władze radzieckie, bowiem wycofali się oni wraz z armią hitlerowską. Dotyczyło to zwłaszcza wpływowych osobistości z tej grupy. Ludzie ci na emigracji prowadzili później intensywną działalność propagandową, m.in. w  Niemczech i w krajach azjatyckich. Ich represje radzieckie nie mogły więc już dotknąć.

Wysiedlanie trwało do 31 grudnia. Natomiast 2 stycznia 1944 r. Beria raportował Stalinowi i Mołotowowi, że do 46 pociągów załadowano 26 359 rodzin kałmuckich, tj. 93 139 przesiedleńców. 10 lutego 1944 r. było rozsiedlonych na zesłaniu 92 983 Kałmuków. W późniejszych dokumentach podawane są wszakże dane nieco różniące się od podanych wyżej. Zestawienie kontyngentów deportowanych sporządzone przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR w styczniu 1949 r. podało liczbę 91 919 wysiedlonych Kałmuków i 74 918 nadal pozostających na zesłaniu. Taką też liczbę przyjął N.F.Bugaj jako liczbę faktycznie wysiedlonych w toku operacji grudniowej. Wśród nich 65 % stanowili starcy i dzieci do lat 16. Zdaniem W.N. Ziemskowa liczba 91 919 deportowanych odnosi się do momentu dotarcia do miejsc osiedlenia, a więc nie obejmuje umarłych i zbiegłych w trakcie transportu. Ponieważ zaś od liczby tej należy odjąć 979 osób policzonych dwukrotnie, to faktycznie na miejsce zsyłki przybyć miało 90 940 Kałmuków. Jednakże zestawienie opracowane przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR w 1950 r. mówiło wyraźnie o 91 919 Kałmukach jako o wysiedlonych w 1944 r.  Jeszcze inne dane podał P.D.Bakajew, który stwierdził, iż w grudniu 1943 r. deportowano 98,6 tys. Kałmuków. Jakkolwiek różnica między tymi liczbami sięga 8 %, to jednak mieści się w  granicach kilku tysięcy osób, co być może da się wytłumaczyć błędami w  ewidencji i odmiennością sposobów liczenia.

7 marca 1944 r. W.W.Czernyszow poinformował Berię, że w obwodzie rostowskim, w rejonach położonych w pobliżu zlikwidowanej Kałmuckiej ASRR zamieszkiwało 280 rodzin kałmuckich (liczących ok. 1300 osób) i  zaproponował przesiedlenie ich do obwodu omskiego. Być może stało się to przesłanką podjętej 11 marca 1944 r. przez Radę Komisarzy Ludowych ZSRR decyzji o wysiedleniu Kałmuków także z obwodu rostowskiego. W myśl przyjętego wówczas postanowienia grupa ta miała zostać skierowana na osiedlenie do obwodu omskiego. Na tej podstawie 14 marca Beria wydał odpowiedni rozkaz. W efekcie w marcu i kwietniu obwodzie omskim znalazły się kolejne transporty Kałmuków - w sumie 2625 osób. Na rozkaz Berii z  15 kwietnia 1944 r. w całym Związku Radzieckim przeprowadzono poszukiwania Kałmuków zamieszkujących poza obrębem dawnej republiki autonomicznej. Ujawniono ich zwłaszcza w obwodzie stalingradzkim. Ich wysiedlenie, pierwotnie planowane na maj, odbyło się w dniach 2-4 czerwca 1944 r. i  objęło 1178 osób, w  tym 534 dzieci. Skierowano ich do obwodu swierdłowskiego. Nie można wykluczyć, że te właśnie grupy deportowane w marcu-czerwcu 1944 r., zaliczone do tego samego kontyngentu co wysiedleni w grudniu 1943 r., spowodowały tak znaczne zamieszanie w statystykach NKWD, niezależnie od ewentualnych błędów w obliczeniach.

Represje objęły nie tylko cywilnych Kałmuków. Na wszystkich frontach żołnierze i oficerowie tej narodowości byli odwoływani z  dotychczasowych jednostek, grupowani w punktach zbornych i kierowani do batalionów pracy. Spotkać można oceny, że dotknęło to ok. 10 tys. Kałmuków , jednak oficjalne dane mówią o 4105 takich przypadkach. Uwzględnienie tej ostatniej liczby powoduje podniesienie ogólnej liczby deportowanych do 100-101 tys. osób.

Po likwidacji Kałmuckiej ASRR i przesiedleniu Kałmuków terytoria byłej republiki weszły pod administrację sąsiednich obwodów i Kraju Stawropolskiego: dwa ułusy (rejony) włączono do obwodu rostowskiego, siedem (wraz ze stolicą republiki Elista, przemianowaną na Stiepnyj) utworzyło obwód astrachański, zaś dwa pozostałe weszły w skład obwodu stalingradzkiego.





Na zesłaniu

Deportowani z Kałmuckiej ASRR zgodnie z  postanowieniem Rady Komisarzy Ludowych ZSRR mieli zostać osiedleni w Kraju Krasnojarskim, Kraju Ałtajskim oraz w obwodach nowosybirskim i omskim. Jednakże ostatecznie, w wyniku zapewne błędów w kierowaniu transportami, doraźnych modyfikacji planu oraz nieprzewidzianych wcześniej sytuacji zesłańcy kałmuccy trafili także do innych rejonów. Trudno ustalić dokładne dane ilościowe dotyczące tego rozmieszczenia w 1944 r. 23 lutego tegoż roku naczelnik Wydziału Osiedli Specjalnych GUŁag NKWD informował Czernyszowa, że 10 lutego w obwodzie omskim znajdowało się 27 069 Kałmuków, w obwodzie nowosybirskim 16 436, w Kraju Ałtajskim 22 212, w Kraju Krasnojarskim 24 998 i w Kazachstanie 2268 - a więc łącznie 92 983 osoby. Inny dokument, obrazujący stan rozsiedlenia kałmuckich zesłańców w tym samym czasie, podawał, iż byli oni rozmieszczeni następująco:

obwód nowosybirski - 16 436 osób, w tym 7252 dzieci,

obwód tomski - 1848 osób,

Kraj Krasnojarski - 24 998 osób, w tym 11 705 dzieci,

Kraj Ałtajski - 22 212 osób, w tym 10 411 dzieci,

Kazaska SRR - 2268 osób, w tym 979 dzieci,

obwód omski - 27 069 osób, w tym 9810 dzieci,

co w sumie daje już 94 831 osób, podczas gdy w tym samym dokumencie wymieniona jest liczba 91 919 wysiedlonych i równocześnie przyznaje się, iż miała miejsce wysoka śmiertelność w transporcie. Autorzy historii republiki kałmuckiej przytaczają tylko fragmentaryczne dane, odbiegające przy tym od przedstawionych wyżej, a mianowicie że: do obwodu nowosybirskiego w 1944 r. przybyło 17,1 tys. Kałmuków, a w obwodzie tiumeńskim znalazły się 14 174 osoby. N.F.Bugaj twierdzi, iż Kałmuków przesiedlono także do obwodu kiemierowskiego i na Sachalin. Kałmuccy przesiedleńcy byli translokowani potem w zależności od zapotrzebowania na siłę roboczą: np. już w lipcu 1944 r. 1 tys. rodzin z Kraju Krasnojarskiego i obwodu omskiego przeniesiono do obwodu irkuckiego i do Jakuckiej ASRR.

Nawet wedle ocen NKWD położenie zesłańców w pierwszych miesiącach po deportacji było pod względem warunków bytowych i sanitarnych skrajnie trudne. Większość z nich nie dysponowała odzieżą, obuwiem i bielizną. Jak trudna była sytuacja świadczy fakt, iż 30 % zesłanych Kałmuków nie było w stanie podjąć pracy z  uwagi na brak obuwia. W poszczególnych krajach i obwodach miejscowe władze starały się wprawdzie udzielać pomocy przesiedlonym tam Kałmukom, jednakże bez stosownych decyzji i przydziałów ze strony władz centralnych nie były w stanie skutecznie poprawić położenia ludności. W niektórych skrajnych wypadkach próbowano poprawić położenie specjalnych przesiedleńców przemieszczając ich do innych rejonów. W związku z napływającymi informacjami o bardzo złej sytuacji deportowanych Kałmuków i o trudnościach z ich zagospodarowaniem, NKWD ZSRR surowo pouczał władze terenowe o ich obowiązkach i domagał się podejmowania skutecznych działań zmierzających do rozwiązania powstałych problemów. Rada Komisarzy Ludowych próbowała przyjść z pomocą władzom krajów i obwodów, przydzielając im dodatkowe ilości niektórych towarów z przeznaczeniem dla Kałmuków. Już 7 marca postanowiono skierować tam dodatkowo 1650 t ziemniaków, 580 t mąki, 175 t kasz. Później Beria zaproponował też, by Rada Komisarzy Ludowych wydzieliła dla Kałmuków w listopadzie i grudniu 1944 r. 36 t mydła, 18 t herbaty, 90 t soli, 50 t przędzy wełnianej, 60 tys. metrów tkanin bawełnianych. Zapewne odzewem na ten wniosek była decyzja Mołotowa, aby w okresie listopad-grudzień 1944 r. sprzedać Kałmukom za gotówkę po 200 g mydła, 100 g herbaty i 500 g soli na osobę, a także walonki i tkaniny bawełniane dla najbardziej potrzebujących, a zwłaszcza dla dzieci. W sumie na potrzeby ludności kałmuckiej przez dwa pierwsze lata pobytu jej na zesłaniu wydzielono w formie pomocy 6277 t ziarna konsumpcyjnego, mąki i kasz, 2040 t ziemniaków, 22 t cukru, 200 t soli, 18 t herbaty. Były to jednak ilości w znikomym stopniu wpływające na poziom zaopatrzenia tej ludności w  podstawowe artykuły konsumpcyjne.

Znaczna część Kałmuków mieszkała w pomieszczeniach absolutnie do tego nie przystosowanych: w szopach, szałasach, magazynach. Do stycznia 1946 r. spośród przebywających na zesłaniu 28 120 rodzin kałmuckich tylko 4550 posiadało oddzielne domy, 18 370 mieszkało w różnych budynkach zatrudniających je przedsiębiorstw, a 5200 rodzin dokwaterowano do mieszkań miejscowej ludności.

Nieprzystosowanie do surowych warunków klimatycznych, niezwykle trudne warunki bytu, niedostatek żywności - to były czynniki powodujące wysoką śmiertelność wśród zesłanych. Tylko w  obwodzie nowosybirskim i tylko w 1944 r. umarło 1510 osób, tj. ponad 9 % osiedlonych tam Kałmuków. W kwietniu 1945 r., a więc 16 miesięcy po grudniowej operacji deportacyjnej, w miejscach przymusowego osiedlenia przebywało w sumie 82 397 Kałmuków. Jeśli są to dane ścisłe i przyjmie się jednocześnie, że w sumie na zesłanie trafiło 100-101 tys. Kałmuków, to wypadnie uznać, iż w tym okresie zmarło ok. 17,6-18,4 % tego kontyngentu (bez uwzględnienia przyrostu naturalnego). Różnego rodzaju wewnętrzne raporty organów NKWD wskazywały na bardzo wysoką śmiertelność w ramach kontyngentu kałmuckiego, jednak precyzyjne ustalenie jej wielkości nastręcza wiele kłopotów, głównie w wyniku niepewnych, różniących się między sobą danych odnośnie do liczby deportowanych Kałmuków oraz liczby zgonów jeszcze w 1944 r. Wiadomo natomiast, że na początku 1946 r. na zesłaniu przebywało 80 360 Kałmuków , zatem ubytek wyniósłby co najmniej 20-21 tys. N.F.Bugaj uważa jednak, że do kwietnia 1946 r. zmarło 14 343 zesłanych Kałmuków. Warto wszakże zauważyć, że w rejestrach MWD pozostawało w tym momencie 79 487 Kałmuków. Po doliczeniu wskazanej liczby zgonów okaże się - nawet bez uwzględniania dzieci narodzonych już na zesłaniu - że uzyskamy wynik niższy od liczby faktycznie deportowanych w latach 1943-1944. Wedle statystyk NKWD-MWD do 1  października 1948 r. spośród osiedlonych na zesłaniu umrzeć miało 16 594 Kałmuków, a  zwolniono 1364 osób. W tym samym czasie urodziło się 2702 dzieci. I znów dane zdają się nie odpowiadać stanom liczbowym wówczas rejestrowanym. 1 stycznia 1949 r. liczba specjalnych przesiedleńców - Kałmuków wynosiła 77 279 osób. Jeśli doliczyć liczbę zgonów (16 594) i odliczyć liczbę urodzeń (2702), to okaże się, iż uzyskany wynik (91171 osób) po uwzględnieniu osób zwolnionych z zesłania nie odpowiada żadnym danym dotyczącym liczby przymusowo przesiedlonych. Rzeczywista liczba zgonów była prawdopodobnie wyższa i do 1949 r. sięgnęła 21 % populacji.

Lata 1948-1949 stanowiły swoisty przełom w sytuacji deportowanych Kałmuków, podobnie zresztą jak w przypadku innych deportowanych narodowości. Po okresie wysoce ujemnego przyrostu naturalnego, w 1949 r. ilość urodzeń przewyższyła liczbę zgonów. O ile w  roku 1948 umarło 2766 Kałmuków, a urodziło się tylko 1135, to w roku następnym liczba urodzeń wyniosła 2058, a liczba zgonów zmalała do 1903. Od tego momentu wśród deportowanych notowany był już dodatni przyrost naturalny. Źródła tego zjawiska wydają się oczywiste: nastąpiło stopniowe przystosowanie się przesiedleńców do nowych warunków, pewne ustabilizowanie ich sytuacji w tych warunkach, zagospodarowanie się, a  w  konsekwencji pewna poprawa sytuacji żywnościowej i mieszkaniowej. Równocześnie trudności przesiedlenia i pierwsze lata pobytu w nowych miejscach osiedlenia wyeliminowały jednostki fizycznie najsłabsze i najmniej odporne, co przy całym okrucieństwie tego procesu przyczyniło się do wzmocnienia grupy jako całości. W 1956 r., w momencie zniesienia wobec nich statusu specjalnych osadników, Kałmucy mieszkali w 15 krajach i  obwodach Rosyjskiej FSRR, 13 obwodach Kazachstanu, w Uzbekistanie, Kirgizji i Tadżykistanie. Stanowili oni w tych obwodach mniej niż 1 % ludności.

Kałmucy zostali rozmieszczeni w kołchozach, sowchozach, przedsiębiorstwach gospodarki leśnej i zakładach przemysłowych. Np. w  obwodzie omskim spośród 26 994 zesłańców w kołchozach znalazło się 12 677 osób, w sowchozach 3308, w artelach przemysłowych 1086, w  przedsiębiorstwach leśnych 1229 osób. W obwodzie nowosybirskim w marcu 1944 r. w rolnictwie zatrudnionych było aż 68 % zesłanych tam Kałmuków. W szczególnie trudnej sytuacji znaleźli się ludzie skierowani do kołchozów, bowiem z uwagi na okres zimowy znaczna ich część pozostawała bez pracy, a tym samym nie otrzymywała żadnych produktów żywnościowych, co owocowało licznymi przypadkami śmierci. Wielu Kałmuków (co najmniej kilkanaście tysięcy osób) zostało umieszczonych w gospodarstwach rybackich, przede wszystkim w Kraju Krasnojarskim i obwodzie omskim.Z raportu Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych S.N.Krugłowa datowanego 30 stycznia 1946 r. wynika, że spośród 80 360 przebywających na zesłaniu Kałmuków za zdolnych do pracy uważano 36 tys. osób, a zatrudnionych było 35 360 osób. 1 stycznia 1949 r. liczba Kałmuków-przesiedleńców wynosiła 77 279 osób (w tym 21 763 mężczyzn, 29 162 kobiety i 26 354 dzieci do lat 16). Za zdolne do pracy uznano 39 369 osób (tj. 51 %), ale faktycznie pracowało znacznie więcej: 43 523 osoby.

Z zestawienia liczebności i struktury ludności kałmuckiej w 1949 r. wynika, iż 34 % zesłańców stanowiły dzieci do lat 16, mężczyzn było natomiast zaledwie 28 %. W zasadniczym stopniu określało to możliwości bytowe rodzin kałmuckich, zwłaszcza zaś zdolność do podejmowania pracy. W gospodarce ZSRR pracowało wówczas 43 523 Kałmuków. Zatrudnieni byli przede wszystkim w jednostkach gospodarczych podległych ministerstwom: rolnictwa (16 263 osób, tj. 37 % pracujących zesłańców narodowości kałmuckiej), sowchozów (6484 osób, tj. 15 % pracującej ludności kałmuckiej), przemysłu rybnego (3736), przemysłu leśnego i papierniczego (2960), przemysłu terenowego (1896).

1 lipca 1950 r. na zesłaniu przebywało 77 943 Kałmuków. Zestawienia uwzględniające stan z 1 stycznia 1953 r. obejmowały 79 376 Kałmuków (ponadto 2040 osób w miejscach odosobnienia), w tym 23 098 mężczyzn, 30 360 kobiet i 25 918 dzieci. Wyraźnie dostrzegalne było postępujące rozproszenie deportowanych Kałmuków, choć głównymi skupiskami pozostawały ciągle te same jednostki administracyjne, do których trafili początkowo. Zmalała także względna liczba dzieci, co było zapewne wynikiem mniejszej liczby urodzin na zesłaniu i większej śmiertelności w tej grupie ludności kałmuckiej na skutek trudności codziennego bytowania.

Zsyłka, znaczne rozproszenie i dyskryminacyjne przerwanie działalności wszelkich instytucji życia narodowego przyniosły kryzys języka i kultury kałmuckiej. Istotne znaczenie miało zniszczenie ośrodków kościoła buddyjskiego, które były nie tylko miejscami kultu religijnego, ale także centrami kultury narodowej i oświaty.



Deportowana ludność kałmucka na specjalnym osiedleniu 1 I 1949 i 1 I 1953 r.

Miejsce pobytu
Liczba zesłańców
Rok 1949
Rok 1953
Kazaska SRR 2042           2423          
Uzbecka SRR 714           794          
Rosyjska FSRR:
  Kraj Ałtajski 17993           18168          
  Kraj Krasnojarski 16407           15912          
  obwody:
    nowosybirski 17026            17029          
    omski 9732           9586          
    sachaliński 2059           2265          
    tiumeński 9596           10135          
    tomski 1020           1100          
Inne miejsca .     1964          
Razem w miejscach zesłania
w tym:
77279           79376          
mężczyzn 21763           23098          
kobiet 29162           30360          
dzieci 26354           25918          
Poza miejscami zesłania (ucieczki, więzienia, obozy) .    2099          
Ogółem 77279           81475          

Źródło: Dieportacyi narodow SSSR (1930-je - 1950-je gody), cz.1, Moskwa 1992, s.133, 342-343.





Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje