Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje





MASOWE DEPORTACJE LUDNOŚCI  W  ZSRR

Wprowadzenie

Charakterystyka

W latach 20. i 30.

Pierwsze deportacje

Zsyłka kułacka

Oczyszczanie miast

Deportacje etniczne

W okresie II wojny światowej

Z Polski

Z Litwy, Łotwy, Estonii i Mołdawii

Radzieccy Niemcy i Finowie

Z Kaukazu

Z Krymu

Kałmucy

Po wojnie

Podziemie narodowe

Repatrianci

Kułacy z zachodnich obwodów

Ukazniki

Sektanci

Destalinizacja


Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia





Deportacje mieszkańców Litwy, Łotwy, Estonii i Mołdawii



W czerwcu 1941 r. radzieckie masowe operacje deportacyjne objęły inkorporowane w 1940 r. Litwę, Łotwę, Estonię oraz Besarabię i Północną Bukowinę. W odróżnieniu od wcześnieszych akcji tego rodzaju prowadzonych na wszchodnich ziemiach II Rzeczypospolitej schemat działania przewidywał, że przed załadunkiem deportowanych do transportów zostaną wyodrębnione dwie grupy: grupę "A" stanowić miały głowy rodzin, a grupę "B" członkowie tych rodzin. Osoby z grupy "A" oraz kryminalici podlegali skierowaniu do obozów, a orzeczenia OSO o ich osadzeniu przyjęte miały być post factum. Osoby z grupy "B" jako ssylnopisielency trafiały na zesłanie. Zatwierdzony przez Berię 14 czerwca plan przewidywał, że operacja obejmie:

1) 22885 głów rodzin w tym: z Mołdawskiej SRR 8000 osób, z Litwy 4450 osób, z Łotwy 5770, z Estonii 4665 osób,

2) 4159 kryminalistów, w tym: z Litwy 1288, z Łotwy 2280 i z Estonii 691 osób,

3) 46557 członków rodzin, w tym: z Litwy - 3600, z Łotwy 6850, z Estonii 9115, z Mołdawii - 27000 osób,

4) 794 prostytutki z Litwy i Łotwy.

W sumie zatem zamierzano represjonować 74395 osób. Jednakże datowany tego samego dnia dokument GUŁagu okrelający miejsca rozmieszczenia represjonowanych (obejmujący także zamierzoną deportację z BSRR) mówił o 98896 osobach: z Litwy, Łotwy, Estonii i Mołdawii łącznie 55896, z Ukrainy - 12000, z Białorusi - 31000 osób. Porównanie tych dokumentów (a także uwzględnienie operowania "okrągłymi" tysiącami) pozwala przypuszczać, że centralne instytucje zaangażowane w to przedsięwzięcie nie dysponowały dokładnymi danymi odnoszącymi się zarówno do operacji włanie realizowanych (republiki nadbałtyckie i Mołdawia) czy dopiero planowanych (Białoru), jak i już dokonanych (Ukraina).

Czerwcowe represje zaczęły się od Mołdawskiej SRR oraz obwodów izmaiłowskiego i czerniowieckiego. Wyrazem przygotowań do tej operacji było przybycie do Kiszyniowa Siergieja Goglidze jako specjalnego pełnomocnika KC WKP(b) i SNK ZSRR. On włanie 31 maja 1941 r. przesłał do KC WKP(b) notatkę opisującą sytuację na obszarze Besarabii, a zwłaszcza działalnoć kontrrewolucyjnych organizacji i rodowisk związanych z dawnymi partiami i klasami posiadającymi. W konkluzji postulował przeprowadzenie "wysiedlenia do innych obwodów Związku Radzieckiego 5000 osób wraz z rodzinami". Mieli to być działacze burżuazyjnych partii rumuńskich, byli oficerowie carscy i rumuńscy, byli policjanci i żandarmi, obszarnicy, wielcy kupcy i właciciele domów, starostowie gminni. Władze radzieckie za "element niebezpieczny" uważały praktycznie wszystkich, którzy mieli jakikolwiek związek z rumuńskim aparatem państwowym. Sama służba w tym aparacie kwalifikowana była na równi ze zdradą ojczyzny, a obowiązkową dla urzędników rumuńskich przynależnoć do Frontu Odrodzenia Narodowego uznawano członkostwo w organizacji kontrrewolucyjnej. Operację w Mołdawii przeprowadzono w nocy z 12 na 13 czerwca. Według informacji przekazanej przez Kobułowa Stalinowi, Mokotowowi i Berii 13 czerwca, zamierzano objąć represjami 32423 osoby (szczegółowo zob. tabela 8). Następnego dnia Beria podpisał plan zakładający represjonowanie w Mołdawii (zapewne łącznie z obwodami czerniowieckim i izmaiłowskim) 35000 osób. Jednakże 19 czerwca ludowy komisarz bezpieczeństwa państwowego Mołdawskiej SRR Nikołaj Sazykin raportował Mierkułowowi, że początkowo w republice zamierzano aresztować 5106 osób, a wysiedlić 14469 osób, ale w trakcie dokładniejszego sprawdzenia materiałów liczby te uległy zmianie i 13 czerwca na listach proskrypcyjnych znajdowało się 4550 osób przeznaczonych do aresztowania i 13980 przeznaczonych do wysiedlenia, czyli łącznie 18530 osób - o ponad tysiąc mniej niż twierdził Kobułow.

Według wspomnianej informacji Kobułowa z 13 czerwca do godziny 15 tegoż dnia represje objęły 24345 osób, sporód których 4247 aresztowano (w Mołdawskiej SRR aresztowano 3629 osób, a wysiedlono 9490; w obwodzie izmaiłowskim aresztowano 166 osób, a wysiedlono 3449; w obwodzie czerniowieckim aresztowano 452 osoby, a wysiedlono 7159). Następnego dnia Kobułow przedstawił już pełniejsze dane, z których wynikało, iż ujęto 29839 osób (aresztowano 5479, a wysiedlono 24360 osób), w tym w Mołdawskiej SRR ujęto 18392 osoby (aresztowano 4517, a wysiedlono 13875 osób). W raporcie Sazykina z 19 czerwca (z więc teoretycznie najpełniejszym) podano, iż w Mołdawskiej SRR aresztowano 4507 osób, za wysiedlono 13885 osób, co dawało łączną liczbę ofiar zgodna z informacją Kobułowa z 14 czerwca. W raporcie Sazykina znalazły się dane o strukturze represjonowanych, z których wynika, że dwie największe grupy represjonowanych to członkowie uznawanych za kontrrewolucyjne, antyradzieckie i nacjonalistyczne partii i organizacji wraz z rodzinami oraz byli obszarnicy, fabrykanci i urzędnicy państwowi z rodzinami. Było to łącznie 79 % wszystkich represjonowanych. Wród ofiar znalazły się osoby okrelane jako "element kryminalny" oraz prostytutki, czego w odniesieniu do Mołdawii plan zatwierdzony przez Berię 14 czerwca nie przewidywał. Kobułow 13 czerwca podał, że w obwodzie czerniowieckim aresztowano 452 osoby, a wysiedlono stamtąd 7159 osób, za w obwodzie izmaiłowskim aresztowano 166 osób i wysiedlono 3449 osób. W sumie zatem w obu obwodach represje dotknęłyby 11226 mieszkańców. Z informacji podanych następnego dnia wynikało, że w obwodach tych represjonowano łącznie 11447 osób.

W notatce rejestrującej liczebnoć i położenie zesłanych na osiedlenie (ssylnoposielency) z połowy wrzenia 1941 r. naczelnik Wydziału Osiedli Pracy GUŁagu Michaił Konradow informował zastępcę szefa NKWD ZSRR Witalija Czernyszowa, iż na zesłaniu przebywało 22648 osób "z Mołdawskiej SRR". Ponieważ w dokumencie tym nie wyodrębniano obwodów izmaiłowskiego i czerniowieckiego, można domniemywać, iż wskazany kontyngent obejmował również mieszkańców tych obwodów. Analiza dokumentacji eszelonowej doprowadziła do ustalenia, że w transportach odprawionych w dniach 14-16 czerwca znalazło się 25720 osób, liczbę wysyłanych do obozów pozwala za okrelić na 4791 osób. Dokumentacja pochodząca z miejsc osiedlenia zesłańców zawiera dane o 24736 osobach, którą to liczbę można uznać za współgrającą z danymi eszelonowymi, jeli wziąć pod uwagę niecisłoci i błędy występujace w dokumentacji obu typów.

Wiosną 1941 r. trwały intensywne przygotowania do masowej deportacji z republik nadbałtyckich o charakterze podobnym do przeprowadzonej na Ukrainie. Jednak dopiero 16 maja Mierkułow skierował do Stalina podpisany przez siebie i Berię projekt postanowienia KC WKP(b) i SNK ZSRR o "oczyszczeniu" Litewskiej, Łotewskiej i Estońskiej SRR z "elementu antyradzieckiego, kryminalnego i społecznie niebezpiecznego". Był to szczególnie ważny dokument, definiujący w znacznym stopniu politykę represyjną władz radzieckich na okupowanych terenach. Należy przy tym zauważyć, że pojawił się dwa dni po omawianej wyżej uchwale KC WKP(b) i rządu z 14 maja 1941 r. w sprawie zachodnich obwodów USRR. Przewidywał, iż na obszarze republik nadbałtyckich zostanie przeprowadzona masowa operacja represyjna, w której ramach należało aresztować i skazać na 5-8 lat osadzenia w obozach koncentracyjnych (a po odbyciu tej kary zesłać na 20 lat do "oddalonych rejonów ZSRR") oraz na konfiskatę mienia następujące grupy osób: "a) aktywnych członków partii kontrrewolucyjnych i uczestników organizacji antyradzieckich, nacjonalistycznych, białogwardyjskich, b) byłych strażników, żandarmów, kadry kierownicze policji i straży więziennej, a także szeregowych policjantów i strażników, na których istniały materiały kompromitujące, c) byłych wielkich obszarników, fabrykantów i wyższych urzędników byłego aparatu państwowego Litwy, Łotwy i Estonii, d) byłych oficerów armii polskiej, litewskiej, łotewskiej, estońskiej i "białej", na których istniały materiały kompromitujące, e) kryminalistów, którzy nadal zajmowali się działalnocią przestępczą". Nadto zesłaniu na 20 lat oraz konfiskacie mienia mieli podlegać: 1) członkowie rodzin osób zaliczonych do wyżej wymienionych kategorii (z wyjątkiem kryminalistów) mieszkający wspólnie z nimi, bądź pozostający na ich utrzymaniu, 2) członkowie rodzin uczestników kontrrewolucyjnych organizacji nacjonalistycznych, którzy przeszli na nielegalne położenie i ukrywali się, 3) członkowie rodzin uczestników kontrrewolucyjnych organizacji nacjonalistycznych, którzy zostali wczeniej skazani na karę mierci, 4) osoby przybyłe z Niemiec w ramach repatriacji oraz Niemcy, którzy zgłosili chęć repatriowania się do Niemiec, ale odmówili wyjazdu, wobec których istniały materiały wiadczące o ich antyradzieckiej działalnoci, a także podejrzani o związki z obcymi wywiadami. Ponadto przewidziano wysiedlenie w trybie administracyjnym na 5 lat do północnych rejonów Kazachstanu prostytutek zarejestrowanych przez byłą policję i nadal uprawiających swój zawód. Decyzje o sankcjach przewidzianych w postanowieniu miały być podejmowane przez OSO przy NKWD już po przeprowadzeniu operacji i osadzeniu jej ofiar w obozach lub osiedleniu w miejscach przeznaczenia. Na tej podstawie 19 maja Mierkułow przekazał szefowi NKGB Litwy dyrektywę "w związku z zamierzoną czystką Litewskiej SSSR z antyradzieckiego, kryminalnego i społecznie niebezpiecznego elementu". Dyrektywa zawierała polecenie zewidencjonowania osób należących do kategorii, które 16 maja uznano za podlegające represjonowaniu. Podobne dyrektywy otrzymał zapewne także aparat bezpieczeństwa w pozostałych republikach nadbałtyckich i w Mołdawii. 4 czerwca Sierow wydał szczegółową instrukcję przeprowadzenia operacji. W toku przygotowań w maju-czerwcu liczby osób mających podlegać aresztowaniom i deportacji ulegały wielokrotnym i doć poważnym zmianom. Według przywoływanego już planu rozsiedlenia deportowanych, zamierzano z Litwy, Łotwy i Estonii wywieźć 39403 osoby.

Operacja została przeprowadzona 14 czerwca 1941 r. W datowanym na 17 czerwca sprawozdaniu Mierkułow informował najwyższe kierownictwo, że w jej toku aresztowano 14467 osób (na Litwie - 5664, na Łotwie - 5625 i w Estonii - 3173), za deportowano 25711 osób (z Litwy - 10187, z Łotwy - 9546, z Estonii - 5978). Zatem ogółem represje objąć miały 40178 osób. Z dokumentacji transportów wynikają jednakże odmienne dane: dla Litwy - 4663 aresztowanych i 12838 deportowanych, dla Łotwy - 5921 aresztowanych i 10396 deportowanych, dla Estonii - 3688 aresztowanych i 6328 deportowanych. W sumie represje objęły więc 43834 osoby (14272 aresztowanych i 29562 deportowanych). W przywoływanej już wyżej notatce Konradowa z połowy wrzenia 1941 r. podano, że na zesłaniu przebywało 25586 osób deportowanych z republik nadbałtyckich (3668 z Estonii, 12682 z Litwy i 9236 z Łotwy). Różnice te utrudniają ustalenie dokładnej liczby deportowanych i aresztowanych, zwłaszcza gdy uwzględnić jeszcze wyniki badań historyków w poszczególnych krajach nadbałtyckich. Dodać przy tym należy, że w przypadku Estonii miała miejsce druga deportacja, którą przeprowadzono w dniach 1-3 lipca, a więc już w czasie wojny niemiecko-radzieckiej. Objęła ona mieszkańców wysp estońskich. Dokładna liczba jej ofiar nie jest znana, ale estońscy badacze oceniają ją na 1100-1200 osób.

Liczba represjonowanych w republikach nadbałtyckich w czerwcu 1941 r. i w całym okresie 1940-1941 przez wiele lat budziła poważne rozbieżnoci. Jeszcze w literaturze z początku lat 90. XX wieku można było znaleźć informacje, iż w latach 1940-1941 zabito i deportowano: na Łotwie 34250 osób, na Litwie 75000 osób, a w Estonii 66000 osób. Tak wysokie liczby były wynikiem nie tylko braków źródłowych, a niekiedy tendencyjnego czy bezkrytycznego odczytywania dostępnych wówczas dokumentów, ale także doć swobodnego kategoryzowania strat osobowych i wliczania do nich także osób zmobilizowanych do Armii Czerwonej i ewakuowanych w 1941 r. W dawniejszej literaturze podstawą ustalania liczby represjonowanych były na ogół dane zgromadzone jeszcze w latach okupacji niemieckiej. Tego rodzaju informacje pozwoliły np. już w 1944 r. ogłosić, że ofiarami operacji czerwcowej na Łotwie były 14693 osoby. Podobne prace dokumentacyjne prowadzone na Litwie przyniosły ustalenie nazwisk 22161 osób represjonowanych w całym 1941 r. Późniejsze obliczenia badaczy litewskich doprowadziły do zwiększenia tej liczby do 27445 osób, z których na obszarze Litwy mierć poniosły 493 osoby, uwięziono 4575 osób, do obozów w głębi ZSRR trafiło 2957 osób, deportowanych zostało 14595 osób, za losu 4825 osób nie zdołano okrelić. W odniesieniu do Łotwy już na początku lat 90. obliczano, że w okresie tzw. pierwszej okupacji radzieckiej represjonowano 28370 osób, obecnie historycy łotewscy piszą o 20-21 tys. Badania dotyczące tylko operacji czerwcowej prowadzone jeszcze w warunkach niedostępnoci archiwaliów radzieckich doprowadziły do okrelenia liczby jej ofiar na Łotwie na 15081, a w Estonii na 10205 osób, co było bliskie danym, które pojawiły się w ujawnionych w latach 90. materiałach radzieckich. Estońscy badacze w Białej księdze oraz w raporcie końcowym międzynarodowej komisji historycznej przyjęli, że w toku operacji czerwcowej w 1941 r. represjonowanych zostało 10861 osób, co było zbieżne z radziecką dokumentacją "eszelonową". Międzynarodowa komisja badająca problematykę represji na Litwie za miarodajne przyjęła włanie dane "eszelonowe" NKWD. Ujawniła przy tym narodowociowy skład tej zbiorowoci. Wród 12331 deportowanych i 3915 aresztowanych, o których zdołano zebrać informacje, było 11991 Litwinów (72,7 % wród deportowanych i 77,4 % wród aresztowanych), 2045 Żydów (13,% wród deportowanych i 9,8 % wród aresztowanych), 1576 Polaków (10,4 % wród deportowanych i 7,5 % wród aresztowanych). Aż 41 % deportowanych stanowiły dzieci poniżej 16 roku życia. Można zatem powiedzieć, że obecnie w literaturze przedmiotu w odniesieniu do operacji represyjnej przeprowadzonej w krajach nadbałtyckich w połowie czerwca 1941 r. dominują ustalenia w wysokim stopniu odpowiadające urzędowym danym radzieckim, bądź z nimi zgodne.




Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje