Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje






KRESY WSCHODNIE

Pojęcie i terytorium

Kresy - ujęcia uniwersalne

Kresy jako pogranicze

Kresy jako peryferie

Kresy Wschodnie - terytorium

Identyfikacja narodowa

Pojęcie identyfikacji

Identyfikacja na Kresach

Przemiany narodowościowe

Przemieszczenia ludności

Z Ukrainy do Kazachstanu 1936

Z Kresów do ZSRR 1940-1941

Z Kresów do Polski po 1944

Z Wołynia do Polski po 1944

Represje 1939-1941

Narodowościowa struktura ofiar

Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia



NARODOWOŚCIOWE ASPEKTY REPRESJI RADZIECKICH
NA KRESACH WSCHODNICH II RZECZYPOSPOLITEJ
W LATACH 1939-1941

Narodowościowa struktura ofiar represji

Spis treści
1. Narodowościowa struktura deportowanych
1.1. Pierwsza deportacja
1.2. Druga deportacja
1.3. Trzecia deportacja
1.4. Czwarta deportacja

2. Narodowościowa struktura aresztowanych i więźniów
2.1. Aresztowani
2.2. Skazani
2.3. Jeńcy wojenni
3. Podsumowanie


Najbardziej masową formą represji były deportacje, choć miały one także wymiar prewencyjny (jako sposób dezintegracji społeczeństwa i pozbawienia go grup przywódczych, elementów niebezpiecznych dla reżymu itp.) i ekonomiczny.

Zasadnicza trudność przy próbie analizy tego problemu wynika z konieczności odwołania się do dokumentów wytworzonych przez radziecki aparat bezpieczeństwa przy nieznajomości mechanizmu określania w nich przynależności narodowościowej ofiar represji. Nie wiadomo, czy funkcjonariusze radzieccy kierowali się deklaracjami represjonowanych, zapisami w ich dokumentach czy własną oceną, a jeśli tą ostatnią, to na czym opartą? Powoduje to konieczność zachowania daleko idącej ostrożności, a uzyskane efekty obarcza dozą niepewności.




1. Narodowościowa struktura deportowanych

Najbardziej masową formą represji były deportacje, choć miały one także wymiar prewencyjny (jako sposób dezintegracji społeczeństwa i pozbawienia go grup przywódczych, elementów niebezpiecznych dla reżymu itp.) i ekonomiczny.




1.1. Pierwsza deportacja

Pierwsza masowa deportacja obywateli polskich w głąb ZSRR nastąpiła w lutym 1940 r. i objęła osadników wojskowych, cywilnych kolonistów oraz służbę leśną. Operacja poprzedzona była działaniami policyjnymi i propagandowo-politycznymi trwającymi od października 1939 r., wymierzonymi głównie w osadników. Ich sens polityczny wyłożył lapidarnie Beria: "członkowie ŤZwiązku Osadnikówť na Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Białorusi byli wojskowo-policyjną agenturą rządu polskiego i w dalszym ciągu stanowią poważną bazę dla działań kontrrewolucyjnych". W lutym 1940 r. deportowano z tzw. Zachodniej Ukrainy 89062 osoby, a z tzw. Zachodniej Białorusi 50732 osoby, zatem więc łącznie 139794 osoby. Skład narodowościowy tej grupy w momencie deportacji nie jest znany. Natomiast istnieją dokumenty obrazujące strukturę narodowościową tej kategorii zesłańców w połowie 1941 r. Wśród 133658 osób zaliczanych do kontyngentu "osadnicy" zarejestrowano 109223 Polaków (81,7 %), 11720 Ukraińców (8,8 %), 10802 Białorusinów (8,1 %), i 1913 (1,4 %) przedstawicieli innych narodowości. Ponieważ nie wydaje się, by w tym czasie zaszły zjawiska mogące w istotny sposób zniekształcić ową strukturę, można zaryzykować przypuszczenie, iż była ona zbliżona do tej z lutego 1940 r. Wnosić stąd można, że w lutym 1940 r. wywieziono około: 114,2 tys. Polaków, 12,3 tys. Ukraińców, 11,3 tys. Białorusinów oraz blisko 2 tys. przedstawicieli innych narodowości. W ogromnej większości byli to mieszkańcy wsi.




1.2. Druga deportacja

Zakres drugiej wielkiej operacji deportacyjnej został określony w uchwale KC WKP(b) z 2 marca 1940 r. Objęła ona rodziny: "byłych oficerów Wojska Polskiego, policjantów, strażników więziennych, żandarmów, pracowników wywiadu, byłych obszarników i fabrykantów oraz wysokich urzędników byłego polskiego aparatu państwowego, represjonowanych i przebywających w obozach jeńców wojennych". W procesie definiowania zasięgu tej deportacji kryterium narodowościowe nie pojawiło się, natomiast w dokumentach dotyczących planowania operacji wielokrotnie odnotowywano skład narodowościowy podlegających represjonowaniu, z czego można wnosić, iż budził on zainteresowanie. W toku wywózki jednak to zainteresowanie już się nie potwierdziło i dokumenty związane z jej przebiegiem nie zawierają w tym względzie żadnych informacji.

Wedle informacji NKWD ZSRR z 7 kwietnia 1940 r. skład narodowościowy przewidzianych do deportacji (ustalony według narodowości represjonowanej głowy rodziny) przedstawiał się następująco:

- w zachodnich obwodach USRR - 25335 osób, w tym 17884 Polaków (70,6 %), 6 321 (25,0%) Ukraińców, 194 Rosjan (0,8%), 768 Żydów (3,0 %), 60 Niemców (0,2 %), 108 innych (0,4 %),

- w zachodnich obwodach BSRR - 28417 osób, w tym 18637 Polaków 65,6 %), 7216 Białorusinów (25,4 %), 279 Ukraińców (1,0 %), 659 Rosjan (2,3 %), 1557 Żydów (5,5 %), 59 Litwinów (0,2 %), 4 Ormian, 6 Niemców.

W sumie zatem przewidywano przesiedlenie 36521 Polaków (67,9 %), 6600 Ukraińców 12,3 %), 853 Rosjan (1,6 %), 2325 Żydów (4,3 %), 66 Niemców (0,1 %), 7216 Białorusinów (13,5 %) i 171 innych (0,3 %).

Dokładniejszy meldunek z przedednia deportacji odnoszący się do zachodnich obwodów Białorusi wskazywał na zamiar wywiezienia 26999 osób, w tym 19811 Polaków (66,7 %), 7239 Białorusinów (24,4 %), 279 Ukraińców (0,9 %), 682 Rosjan (2,3 %), 1618 Żydów (5,5 %), 60 Litwinów (0,2 %), 4 Ormian, 6 Niemców. W ostatnich dniach przygotowań do list wywozowych dopisywano zatem głównie Polaków i ich odsetek w zbiorowości przewidzianych do wywiezienia wzrósł kosztem innych grup narodowościowych. Niestety nie dysponujemy zestawieniem narodowościowym z przedednia deportacji w odniesieniu do Ukrainy.

15 kwietnia Canawa informował, iż z Białorusi deportowano 28112 osób, natomiast z końcowego meldunku Sierowa z 14 kwietnia wiadomo, że z zachodnich obwodów Ukrainy deportowano 31332, a zatem w sumie 59444 osób. Późniejsze informacje zawierają dane różniące się najwyżej o kilkaset osób, zatem liczbę 59,5 tys. można uznać za wiarygodną. Jeśli do przesiedlonych z zachodnich obwodów Ukrainy odnieść tendencję, jaka uwidoczniła się na Białorusi w różnicach między strukturą narodowościową podlegających deportacji na wczesnych etapach planowania i w przededniu wywózki, to można przyjąć, iż wśród deportowanych w kwietniu 1940 r. odsetek Polaków wynosił ok. 69 %, Białorusinów ok. 13 %, Ukraińców ok. 12 %, Żydów ok. 4 %, Rosjan ok. 1,5 %. W stosunku do 59,5 tys. deportowanych dawało to 41,1 tys. Polaków, 7,7 tys. Białorusinów, 7,1 tys. Ukraińców, 2,4 tys. Żydów, 0,9 tys. Rosjan. W dawniejszej literaturze zwykle traktowano tę deportację jako niemal czysto polską w sensie narodowościowym. Opinię tę stopniowo weryfikowała dogłębniejsza analiza narastającego zasobu materiałów pamiętnikarskich. Jednak przytoczone dane radzieckie wskazywałyby, jeśli uznać trafność dokonanych ekstrapolacji, że przewaga Polaków w tej zbiorowości była wyraźnie mniejsza, niż w przypadku deportacji przeprowadzonej w lutym 1940 r.




1.3. Trzecia deportacja

Trzecią w kolejności była deportacja uchodźców wojennych, którzy trafili na ziemie wschodnie w 1939 r. We wrześniu 1939 r. w obawie przed prześladowaniami ze strony Niemców na Kresach Wschodnich znalazła się liczna, licząca prawdopodobnie ok. 300 tys. osób, rzesza uchodźców z województw zachodnich i centralnych, w większości Żydów. Decyzja o wysiedleniu tych "bieżeńców", którym nie pozwolono na powrót do miejsc zamieszkania w ramach akcji wymiany ludności z III Rzeszą i którzy odmówili przyjęcia paszportów radzieckich, zapadła już 2 marca 1940 r. Początkowo akcję planowano jako jednoczesną z deportacją rodzin represjonowanych. Przesunięto ją wszakże z uwagi na trwającą wymianę ludności z Niemcami i przeprowadzono w czerwcu 1940 r. Liczba uchodźców, którzy stali się ofiarą deportacji jest niepewna z uwagi na różnice występujące w dokumentacji radzieckiej. Według danych podanych przez białoruskie i ukraińskie władze NKWD deportowano 22879 osób z Białoruskiej SRR i 57774 osoby z Ukraińskiej SRR, a więc łącznie 80653 osób. W świetle obliczeń opartych o spisy komendantów 57 eszelonów deportacyjnych, wysiedlonych zostało 76246 osób, w tym 52617 osób z zachodnich obwodów Ukrainy (ponad 30 tys. ze Lwowa) i 23629 osób z zachodnich obwodów Białorusi. Ponadto w końcu czerwca aresztowano 16617 osób samotnych (tzw. odinoczek), w tym 9275 na tzw. Zachodniej Ukrainie i 7342 na tzw. Zachodniej Białorusi.

Podobnie jak w przypadku deportowanych w lutym, nie jest znany skład narodowościowy wywiezionych w momencie przeprowadzania operacji, natomiast istnieje dokumentacja mówiąca o nim w odniesieniu do sierpnia 1941 r. Wówczas wśród tzw. spiecpieriesielenców-bieżenców było 64533 Żydów (84,6 %), 8357 Polaków (11,0 %), 1728 Ukraińców (2,3 %), 186 Białorusinów (0,2 %), 119 Niemców (0,2 %) oraz 1396 osób, których narodowość nie została w sprawozdaniach NKWD podana. Jeśli strukturę te przenieść na moment deportacji, to otrzymamy następujące liczby wywiezionych: 68,2 tys. Żydów, 8,9 tys. Polaków, 1,86 tys. Ukraińców, po ok. 160 Białorusinów i Niemców.

Jakkolwiek była to pod względem liczebności druga (po osadnikach i leśnikach) deportacja z ziem II Rzeczypospolitej, to jej wpływ na kształt struktury narodowościowej tych ziem był niewielki, objęła bowiem osoby nie będące stałymi mieszkańcami Kresów Wschodnich.




1.4. Czwarta deportacja

Najtrudniej określić - choćby w przybliżeniu - skład narodowościowy deportowanych z okupowanych przez ZSRR obszarów II Rzeczypospolitej w maju-czerwcu 1941 r. Przeprowadzono wówczas operacje swego rodzaju oczyszczania terenów inkorporowanych do ZSRR w latach 1939-1940, kolejno obejmując nimi zachodnie obwody Ukrainy, Mołdawię, Litwę, Łotwę i Estonię, a następnie zachodnie obwody Białorusi. Operacje te różnił tryb przeprowadzenia, kategorie represjonowanych i status prawny ofiar, co dodatkowo komplikuje analizę.

Z zachodnich obwodów Ukraińskiej SRR w maju 1941 r. deportowano 11093 osoby. Liczba deportowanych z zachodnich obwodów Białoruskiej SRR jest sporna w świetle znanych dokumentów i waha się w granicach 20,3-24,3 tys. osób. O strukturze narodowościowej wywiezionych nic nie wiadomo. Narodowościowa struktura wywiezionych nie jest znana, a o pewnych proporcjach można wnioskować na podstawie kategorii socjalnych, które zostały objęte deportacją. Dane te pozwalają przypuszczać, że większość deportowanych, szczególnie w zachodnich obwodach Białorusi, mogli stanowić Polacy. Z Litewskiej SRR wywiezionych zostało 12,6-13,2 tys. osób, w tym z terenów należących do II Rzeczypospolitej ok. 2,4 tys. osób. Także i w tym wypadku nie wiadomo jaka była struktura narodowościowa wywiezionych. W sumie zatem z obszarów należących przed 1939 r. do państwa polskiego deportowano 34-38 tys. osób. Można przypuszczać, iż liczba Polaków raczej nie przekroczyła 30 tys. osób.

W toku wspomnianych czterech operacji deportacyjnych przymusowo przesiedlono zatem w głąb ZSRR zapewne nie więcej niż 194-195 tys. Polaków, czyli 61-62 % deportowanych. Drugą pod względem liczebności grupę stanowili Żydzi - ponad 70 tys. (co najmniej 22 % wywiezionych), ale stali mieszkańcy Kresów wschodnich stanowili wśród nich zapewne nie więcej niż 5 %. Deportowano także pokaźną liczbę Ukraińców - prawdopodobnie 23-25 tys. oraz Białorusinów - ok. 20 tys., a także po kilka tysięcy Niemców, Litwinów, Rosjan. Podkreślić wszakże należy, iż są to ustalenia w pewnym stopniu oparte na ekstrapolacjach i ocenach szacunkowych.




2. Narodowościowa struktura aresztowanych i więźniów




2.1. Aresztowani

Znana dziś dokumentacja radziecka wskazuje, że od września 1939 r. do maja 1941 r. na tzw. Zachodniej Białorusi aresztowano 42662 osoby, a na tzw. Zachodniej Ukrainie 64478 osób, łącznie zatem 107140 osób. Niestety, nie wiadomo dotąd, jaka była liczba aresztowanych obywateli polskich na Litwie w okresie radzieckiego tam panowania. Tylko w trakcie fali represyjnej w czerwcu 1941 r. aresztowano tam 5664 osoby, ale jest to liczba odnosząca się do terytorium ówczesnej Litewskiej SRR i oczywiście tylko część stanowili obywatele polscy. Z pewnością dotyczyło to 1687 uchodźców z Polski, aresztowanych 15 czerwca 1941 r., ale ci z kolei zapewne nie byli przedwojennymi mieszkańcami Kresów Wschodnich. Niektórzy badacze skłonni są szacować, że w sumie liczba obywateli polskich aresztowanych na całych Kresach wyniosła około 110 tysięcy.

Zestawienia za lata 1939-1941 wskazują, iż na obszarach zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi aresztowano w 1939 r. 19382 osoby, w 1940 r. 75448 osób i w 1941 r. 12310 osób. Wśród aresztowanych znalazło się 42948 Polaków (40,1 %), 24186 Ukraińców (22,6 %), 23590 Żydów (22,0 %), 3969 Białorusinów (3,7 %). Należy przy tym odnotować, iż najwyższy odsetek Polacy stanowili w 1939 r. (54,5 %), a w następnych latach zmniejszał się on (38,3 % w 1940 r. i 28,1 % w 1941 r.). Natomiast niewiele mniejszą dynamikę, ale o przeciwnym wektorze wykazywał odsetek Ukraińców, którzy w 1939 r. stanowili 15,6 % aresztowanych, w 1940 r. - 20,7 %, a w 1941 r. aż 45,1 %. Odsetek Żydów wśród aresztowanych najwyższy był w 1940 r. (27,0 %), a Białorusinów w 1939 r. (12,8 %). Można zatem uznać, że ostrze represji w tej formie początkowo skierowane przeciw Polakom (choć niekoniecznie z racji ich przynależności narodowościowej, lecz z uwagi na pełnione role społeczne) przesuwało się stopniowo ku Ukraińcom. Zwraca też uwagę stosunkowo nikły wśród aresztowanych odsetek Białorusinów. Wydaje się być to istotną wskazówka, że skład narodowościowy tej grupy nie może być rozpatrywany w oderwaniu od struktury socjalnej. Wśród aresztowanych najliczniejsze grupy stanowili "byli kułacy, obszarnicy, urzędnicy carscy, kupcy, oficerowie itp.", najemni pracownicy umysłowi (do których zaliczano także lekarzy, nauczycieli, kadrę inżynieryjną) oraz chłopi indywidualni. Białorusini w większej liczbie mogli występować tylko w tej ostatniej grupie.




2.2. Skazani

Aresztowani w toku śledztwa najczęściej pozostawali w więzieniach zlokalizowanych na terenie zachodnich obwodów ZSRR, a opuszczali je dopiero w następstwie wyroku sądowego bądź postanowienia Kolegium Specjalnego (OSO) NKWD. Niestety, struktura narodowościowa skazanych nie jest znana, można tylko przypuszczać, że mogła ona być zbliżona do struktury aresztowanych. W okresie okupacji radzieckiej w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi zapadły wyroki sądów i decyzje OSO w stosunku do 38927 osób: 35699 osób skazano na wyroki pozbawienia wolności, a 1208 na karę śmierci. Dane dotyczące aresztowań i wyroków z pewnością nie są kompletne, obejmują bowiem jedynie skazanych na terenie zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi, nie uwzględniają natomiast wyroków i decyzji zapadłych w stosunku do obywateli polskich na innych obszarach ZSRR, a także osób aresztowanych i skazanych przez organy wojskowe. W tym ostatnim przypadku trudno bowiem wyodrębnić liczby odnoszące się tylko do terenów okupowanych przez ZSRR. Nie były to jednak z pewnością liczby w istotny sposób zmieniające obraz całokształtu zjawisk, o których tu mowa. Część aresztowanych i więźniów została wymordowana bez wyroków sądowych lub wbrew ich sentencji. Wiosną 1940 r. na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 r., bez wyroku sądowego rozstrzelano 7305 osób przetrzymywanych w więzieniach tzw. Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. W czerwcu-lipcu 1941 w związku z ofensywą niemiecką zwolnionych zostało z więzień kresowych, pozostało tam, bądź zbiegło z nich około 18,5 tys. więźniów (nie wszyscy zapewne byli obywatelami polskimi). W toku akcji ewakuacyjnej zamordowano co najmniej 9,5 tys. osób.

Z meldunku Berii dla Stalina z 1 sierpnia 1941 r. wynika, iż w miejscach odosobnienia na terenie ZSRR znajdowało się wówczas 46694 obywateli polskich, z tego skazanych na pobyt w obozach - 28236 osób, a pozostających w śledztwie - 18358 osób. Według oświadczenia A. Wyszynskiego z 14 października 1941, skazanych i znajdujących się w toku śledztwa obywateli polskich było w ZSRR zdecydowanie więcej - 71481 osób. Z innych źródeł wynika, że w wyniku tzw. amnestii z obozów i więzień zwolniono ponad 76 tysięcy obywateli polskich, a nie objęła ona wszystkich uwięzionych, zwłaszcza spośród przedstawicieli mniejszości narodowych. Ilu ich jednak przebywało w obozach - nie wiadomo. Prawdopodobna wydaje się ocena, iż dotyczyło to nie więcej niż 40 tysięcy osób. Niestety, nie są dotąd znane wiarygodne dane mogące stanowić przesłankę ustaleń odnoszących się do składu narodowościowego tej grupy.




2.3. Jeńcy wojenni

Fakt, że w 1939 r. Polacy stanowili 54,5 %, a w okresie styczeń-marzec 1940 r. - 63,3 % aresztowanych ma pierwszorzędne znaczenie dla wyjaśnienia, dlaczego wśród deportowanych w kwietniu 1940 r. Polacy stanowili tylko ok. ?. Drugim czynnikiem kształtującym narodowościowy skład owej deportacji, jednak o wyraźnie mniejszej sile oddziaływania z uwagi na liczebność zbiorowości, była struktura narodowościowa przetrzymywanych w obozach jenieckich, zwłaszcza osób zamieszkałych na Kresach Wschodnich. Według danych pochodzących z końca lutego 1940 r. wśród jeńców obozów specjalnych (Ostaszków, Kozielsk, Starobielsk) Polacy stanowili 98,1 %, Żydzi - 1,1 %, Białorusini - 0,4 %, Ukraińcy - 0,2 %. Wśród jeńców w obozach kozielskim i starobielskim osoby pochodzące z Kresów Wschodnich stanowiły tylko 25 %, a w tej zbiorowości Polacy stanowili 96,0 %, Żydzi - 2,1 %, Białorusini 1,1 %, a inne grupy narodowościowe reprezentowane były śladowo. Wśród więzionych oficerów odsetek pochodzących z Kresów Wschodnich był nieco niższy (24,4 %), a wśród nich Polaków było 96,1 %, Żydów - 1,8 %, Białorusinów 1,1 %, Ukraińców - 0,2 %. Spośród funkcjonariuszy policji i żandarmerii przetrzymywanych w Ostaszkowie Polakami byli wszyscy oficerowie. Tylko wśród szeregowych policjantów było łącznie 0,3 % przedstawicieli mniejszości narodowych. Natomiast struktura narodowościowa wszystkich więzionych w Ostaszkowie była podobna jak w Kozielsku i Starobielsku. Odsetek osób zamieszkałych na ziemiach okupowanych przez ZSRR był w obozie ostaszkowskim znacznie wyższy i według niepełnych danych wynosił 38,1 %. Wyraźnie odmienna była natomiast struktura narodowościowa jeńców przetrzymywanych w obozach przemysłowych. Polacy stanowili wśród nich 71,4 %, Białorusini - 21,1 %, Ukraińcy 3,9 %, Żydzi - 2,8 %.




3. Podsumowanie

Z powyższych uwag wynika, że liczba obywateli polskich represjonowanych przez władze radzieckie w okresie od września 1939 r. do czerwca 1941 r. wynosiła 402-405 tys. osób (nie licząc jeńców wojennych). Wśród nich 58-59 % stanowili Polacy, 23 % Żydzi, 12 % Ukraińcy, 6 % Białorusini, a resztę przedstawiciele innych narodowości. Jeśli uwzględnić jeńców wojennych przetrzymywanych w Kozielsku, Starobielsku, Ostaszkowie oraz obozach przemysłowych i budowlanych, to liczbę represjonowanych należy podnieść o niemal 38 tys. Odsetek Polaków w tak określonej zbiorowości wynosił ok. 61 %, Żydów - 21,5 %, Ukraińców - 11 %, Białorusinów - 6,6 %.

Wedle informacji przekazanych Stalinowi na mocy dekretu amnestyjnego z 12 sierpnia 1941 r. z miejsc odosobnienia i zesłań zwolniono 356012 obywateli polskich. Wśród nich było 200828 Polaków (56,4%), 90662 Żydów (25,5%), 31392 Ukraińców (8,8%), 27418 Białorusinów (7,7%), 3421 Rosjan (1,0%) i 2291 osób innych narodowości (0,6%). Informacja ta, niezależnie od ścisłości zawartych w niej danych, ma ograniczoną wartość jako materiał porównawczy w stosunku do przedstawionej wcześniej struktury narodowościowej represjonowanych, nie wiadomo bowiem jaka część represjonowanych nie odzyskała wolności i jaki był skład etniczny tej części. Tym bardziej nie sposób ustalić na tej podstawie, jakie straty w okresie przedamnestyjnym poniosły poszczególne grupy narodowościowe mieszkające na Kresach Wschodnich przed wojną. Niemniej jednak potwierdza ona ogólne proporcje miedzy poszczególnymi grupami narodowościowymi wśród represjonowanych.









Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje