Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje






POLACY W KAZACHSTANIE
1940-1946

Deportacje 1940-1941

Liczba deportowanych

Status deportowanych

Warunki egzystencji

Wyżywienie

Mieszkanie

Odzież i obuwie

Praca

Stan zdrowia

Pomoc i samopomoc

Otoczenia a Polacy

Postawy i nastroje

Życie religijne

Nastroje zesłanych


Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia




Liczebność ludności polskiej
w Kazachstanie
w latach 1940-1946

Dokładne określenie liczby obywateli polskich przebywających w okresie drugiej wojny światowej w Kazachstanie jest niezmiernie trudne, mimo ujawnienia w ostatnich latach wielu nowych źródeł. Tym trudniej odpowiedzieć na pytanie ilu było tam Polaków. Zasadnicze rozbieżności dotyczą zresztą ogólnej liczby deportowanych w głąb ZSRR w latach 1940-1941. Z jednej strony mamy do czynienia z polskimi szacunkami, najczęściej sięgającymi 1,2 mln osób, z drugiej strony występują urzędowe, przez całe dziesięciolecia głęboko utajnione, dane radzieckie, wedle których przesiedlono 330 tys. obywateli polskich. Ustalenie jak liczna była zbiorowość ludzi przemocą wyrwanych z rodzinnych domów i wysłanych w odległe rejony państwa radzieckiego jest zaś dopiero punktem wyjścia do analiz związanych z dalszymi losami tej ludności. Pytanie o liczebność polskich zesłańców w Kazachstanie w omawianym tu okresie, to pytanie nie tylko o to ilu ich do tej stepowej krainy wysłano, ale też ilu ich tam dojechało, jak wielka była śmiertelność w rejonach zesłania, jakie efekty przyniosła tzw. amnestia i wywołany nią ruch ludności w latach 1941-1942 oraz ewakuacja towarzysząca przesunięciu armii polskiej do Iranu, jakie zmiany nastąpiły po zerwaniu stosunków polsko-radzieckich? Nie na wszystkie te pytania można udzielić choćby szacunkowej odpowiedzi, nie wszystkie dotychczasowe ustalenia w tej mierze da się utrzymać i nie wszystkie ujawnione dane można uznać za wiarygodne.

Pierwsze próby ilościowego oszacowania rozmiarów deportacji oraz określenia ich zasad i charakteru dokonywane były przez polskie podziemie. W maju 1940 r. komenda lwowskiego obszaru Związku Walki Zbrojnej oceniała ogólną liczbę deportowanych w dwóch pierwszych falach wywózek (a więc w lutym i kwietniu 1940 r.) na ok. 1 mln osób. Wysłannik Komendy Obszaru ZWZ we Lwowie por. Roman Tatarski ps. "Luda" na konferencji w Bukareszcie pod koniec maja 1940 r. stwierdził m.in.: "Planowa i konsekwentna eksterminacja elementu polskiego obejmuje wszystkie środowiska, a skierowana jest przede wszystkim przeciwko elementowi zdolnemu do noszenia broni. Środki eksterminacji: na pierwszym miejscu deportacja.[...] Kolejność środowisk objętych deportacją: oficerowie, podoficerowie, osadnicy (wywieziono już prawie 100%), policja, urzędnicy administracji państwowej i samorządowej, wreszcie - wieś. [...] Nasilenie deportacji jest bardzo duże; świadczyć może o tym fakt, że w czasie od 9 do 14 kwietnia br. z samego Lwowa wywieziono około 12 tysięcy ludzi. [...] Można oceniać, że przeciętna miesięczna wywożonych od grudnia wynosi około 150000 ludzi. Największe nasilenie deportacji zaznaczyło się w lutym i po 24 marca (po wyborach do sowietów). Na sztych idzie w pierwszym rzędzie inteligencja, jako największa przeszkoda na drodze propagandy bolszewickiej. Oceniają, że do dnia 19 kwietnia zlikwidowano już około 1 miliona ludzi; dane te można przyjąć za dość prawdopodobne. Są miasta, w których nie ma już w ogóle elementu polskiego". Charakterystyczna jest tu nie precyzja liczb, te bowiem były dalekie od rzeczywistości, ale tonacja ocen. Usprawiedliwione przerażenie dokonującymi się wysiedleniami, sposób zdobywania informacji, wreszcie udzielający się ogniwom podziemia nastrój społeczeństwa, to były czynniki silnie zafałszowujące rzeczywiste rozmiary deportacji. Te pierwsze oceny miały jednak, jak się zdaje, wielkie znaczenie dla ukształtowania się znacznie już trwalszych szacunków ilościowych.

Ustaleniu losów ludności deportowanej z kresów służyło wręcz niewiarygodne przedsięwzięcie, jakim była podróż Alfonsa A.Klotza i Eleonory W.Ptaszkówny na trasie Lwów-Czelabińsk-Czkałów-Taszkient-Baku-Syktywkar-Irkuck-Charków-Lwów w czasie od czerwca do października 1940 r. Jej bohaterowie w swym raporcie szacowali liczbę deportowanych w 1940 r. w trzech kolejnych turach na 950 tys.: 10 lutego wywiezionych zostało - wedle ich ocen - 250 tys. osób, 13-14 kwietnia 300 tys. oraz w dniach od 20 do 30 czerwca około 400 tys. Jest oczywiste, iż przyjęte przez nich ustalenia ilościowe nie były wynikiem żadnych obliczeń, ani nie pochodziły z relacji uczestników wszystkich transportów. Klotz i Ptaszkówna nie mieli przecież fizycznego kontaktu z wieloma bardzo licznymi skupiskami, także tymi w Kazachstanie. Wydaje się, iż włączyli oni do swojego sprawozdania szacunkowe dane powszechnie funkcjonujące wówczas w środowisku, z którym byli związani. Po agresji niemieckiej na ZSRR, gdy polskie ziemie wschodnie znalazły się pod okupacją niemiecką, w oparciu o obszerniejszą już dokumentację tam zebraną oceniano w kraju, iż w trakcie czterech deportacji w latach 1940-1941 wysiedlonych zostało 800-1000 tys. obywateli polskich.

Zasadniczo odmienne dane liczbowe zostały wprowadzone do obiegu wraz z udostępnieniem badaczom radzieckich materiałów archiwalnych dotyczących polityki represyjnej w latach drugiej wojny światowej.

Z dokumentów NKWD wynika, iż w lutym 1940 r. deportowano z tzw. Zachodniej Ukrainy 89 062 osoby (17 206 rodzin), a z tzw. Zachodniej Białorusi 50 732 osoby (9 584 rodziny). Łącznie zatem w toku tej pierwszej masowej deportacji z ziem polskich wywieziono 139 794 osoby (26 790 rodzin).

Do Kazachstanu w toku tej deportacji trafiło 5 549 osób, w tym do obwodu akmolińskiego 2 072 osoby, do obwodu kustanajskiego 902 osoby, do obwodu pawłodarskiego 1 133 osoby i do obwodu semipałatyńskiego 1 442 osoby. A.Gurjanow, który poddał analizie dokumenty wojsk konwojowych NKWD odpowiadających za ochronę transportów deportacyjnych z ziem polskich w latach 1940-1941, ustalił, iż w lutym 1940 r. do Kazachstanu wywieziono 5 583 osoby (wg stanu istniejącego już po osiedleniu w lutym-marcu 1940 r.). Z przebadanych przez niego zestawień konwojów NKWD wynika, iż do obwodu akmolińskiego skierowano wówczas 2 090 osób, do obwodu pawłodarskiego 1 145 osób, do obwodu ałmaackiego 2 127 osób, co łącznie daje jednak 5 362 osoby. Należy wszakże mieć na względzie fakt, iż nie wszyscy zesłańcy dowiezieni do stacji końcowej we wskazanym obwodzie musieli być w tym obwodzie osiedleni i odwrotnie: na teren danego obwodu mogli trafiać dowiezieni eszelonami do stacji końcowych w sąsiednich obwodach. Dowodem na to jest wymienianie jako obwodu docelowego transportów obwodu ałmaackiego, w którym jednak zesłańcy ci nie zostali osiedleni, a w każdym razie nie wykazuje tego faktu żadne zestawienie NKWD.

Mapa Kazachstanu

Według danych z końca I kwartału 1940 r. 139 590 "osadników" i "leśników" było rozmieszczonych w 115 osiedlach w 21 republikach autonomicznych, krajach i obwodach. Sporządzone w sierpniu 1941 r. zestawienie Oddziału Osiedleń Roboczych i Specjalnych GUŁag NKWD przedstawiało następujące rozmieszczenie zesłańców z lutego 1940 r. w poszczególnych obwodach Kazaskiej SRR: w obwodzie akmolińskim mieszkali oni w rejonie stiepniackim (349 osób), stalińskim (622 osoby) i szortandyjskim (506 osób); w obwodzie południowokazachstańskim (czimkienckim) w rejonie samarskim przebywało 325 osób, w obwodzie kustanajskim w rejonie dżetygarskim znajdowały się 884 osoby, w obwodzie pawłodarskim w rejonie bajanaulskim - 1 108 osób i w obwodzie semipałatyńskim w rejonie żarlińskim - 1 085 osób. W sumie zatem było to 4 879 osób. Jednakże pochodzące z tego samego czasu zestawienie zesłańców wedle narodowości wymienia w Kazaskiej SRR 5 379 osób pochodzących z kontyngentu lutowego, w tym 4 279 Polaków, 700 Ukraińców i 400 Białorusinów.

Druga wielka operacja deportacyjna przeprowadzona za ziemiach polskich zaanektowanych przez ZSRR miała miejsce w kwietniu 1940 r. Dotychczasowe ustalenia jej dotyczące potwierdzają, iż wszystkich wywiezionych skierowano do Kazachstanu. Wedle informacji przekazanej Ł.Berii 18 października 1940 r., "do Kazaskiej SRR zostało przesiedlonych z zachodnich obwodów Ukraińskiej i Białoruskiej SRR - 60 667 (według innych danych - 61 092 os.) członków rodzin represjonowanych uczestników organizacji powstańczych, oficerów byłej polskiej armii, policjantów, służby więziennej, żandarmów, ziemian, fabrykantów i urzędników byłego polskiego aparatu państwowego". Fakt, iż w dokumencie funkcjonującym na tym szczeblu posługiwano się rozbieżnymi liczbami, ma pewną wymowę: zdaje się dowodzić, iż rejestry NKWD nie były bynajmniej ścisłe i jednoznaczne, a zatem zawarte w nich informacje nie mogą - przy uznaniu ich wiarygodności - ostatecznie zamykać kwestii liczebności deportowanych. W sprawozdaniu NKWD Kazaskiej SRR z 2 października 1940 r. była mowa o 61 092 osobach wysiedlonych do Kazachstanu i z dokumentu owego wynika, że była to liczba osiedlonych. W innym dokumencie NKWD, zawierającym dane za III kwartał 1940 r., a więc dotyczące tego samego okresu, podano, iż w Kazachstanie osiedlonych było 60 351 zesłańców z Polski, deportowanych w kwietniu. Natomiast w 1942 r. Oddział Specjalnych Osiedleń NKWD ZSRR konsekwentnie utrzymywał, iż do Kazachstanu w ramach kontyngentu tzw. "rodzin represjonowanych" przesiedlono 66 000 osób. Aparat NKWD, jak się okazuje, miał trudności z ustaleniem precyzyjnej liczby pozbawionych wolności obywateli polskich. Deportowanych rozsiedlono w obwodach: aktiubińskim, akmolińskim, kustanajskim, pawłodarskim, północnokazachstańskim i semipałatyńskim. Różnią się także dane dotyczące miejsca osiedlenia w związku z zatrudnieniem zesłańców z kwietnia. Wedle tych informacji 36 729 wysiedlonych skierowano do kołchozów, 17 923 do sowchozów, a około 8 tys. umieszczono "w osiedlach robotniczych różnych przedsiębiorstw przemysłowych" (co łącznie daje jednak ponad 62,5 tys. osób).

Badająca problem deportacji obywateli polskich W.S.Parsadanowa stwierdziła, iż "ogólna liczba uciekinierów [bieżeńców] i rodzin represjonowanych zamykała się w 176 tys. osób". Ponieważ podaje ona, że liczba bieżeńców wynosiła 77 920 osób (wg innych danych 78 339 lub 76 319), zatem liczba deportowanych w kwietniu 1940 r. powinna wynosić 97-100 tys., co mogłoby odpowiadać wspomnianemu już zamiarowi wysiedlenia 20-25 tys. rodzin, ale w świetle dokumentów NKWD nie znajduje to potwierdzenia. Błędne jest także przyjęcie, iż deportowano 60 351 osób, bowiem - jak wyżej wskazano - jest to stan liczebny kontyngentu kwietniowego w III kwartale 1940 r., a nie w chwili deportacji.

Następna grupa polskich zesłańców trafiła do Kazachstanu w wyniku deportacji przeprowadzonej późną wiosną 1941 r. Operacja ta przebiegała w trzech turach. 21 maja Beria podpisał decyzję o rozpoczęciu wysiedleń z terenu Zachodniej Ukrainy, a już następnego dnia ruszyły stamtąd pierwsze eszelony. Łącznie wywieziono 12 371 osób, spośród których 2291 (636 rodzin) w 3 eszelonach trafiło do obwodu południowokazachstańskiego (czimkienckiego). W nocy z 19 na 20 czerwca nastąpiła deportacja ludności z tzw. Zachodniej Białorusi. W maju i czerwcu 1941 r. wywieziono ogółem 22 353 osób z zachodnich obwodów Białoruskiej SRR, 12 371 z tzw. Zachodniej Ukrainy i 12 682 z Litwy. Miejscem docelowym eszelonów była m.in. Kazaska SRR, do której trafiły w sumie 15 413 osoby. Ponieważ w odniesieniu do deportowanych z Litwy trudna do określenia jest liczba osób posiadających przed 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie, niemożliwe jest precyzyjne ustalenie ilu obywateli polskich trafiło do Kazachstanu w ramach tej ostatniej fali deportacyjnej, a w konsekwencji jak wielu zesłano ich tam w ogóle w okresie 1940-1941.

W świetle przytoczonych wyżej danych zaczerpniętych z dokumentacji radzieckiej, należało by przyjąć, iż w sumie do Kazachstanu w latach 1940-1941 deportowano ok. 80-82 tys. obywateli polskich.

14 października 1941 r. zastępca komisarza spraw zagranicznych A.Wyszyński poinformował ambasadora S.Kota, że w ZSRR znajdowało się wówczas 387 932 obywateli polskich pozbawionych wolności. Wbrew podejrzeniom strony polskiej, Wyszyński nie wyssał sobie tych danych z palca. Bardzo zbliżone - choć nie takie same, co też ma swoje znaczenie - dane funkcjonowały w rozmaitych wewnętrznych dokumentach NKWD i raportach przekazywanych najwyższym czynnikom w państwie radzieckim. Pozwala to raczej wykluczyć propagandowy wymiar aktu zakomunikowania polskiemu ambasadorowi takiej właśnie liczby. W pochodzącej z tego samego okresu notatce Berii dla Stalina i Mołotowa była mowa o 391 575 osobach, zaś trzy lata później Beria informował Stalina, że w chwili ogłaszania tzw. amnestii pozbawionych wolności było 389 382 obywateli polskich, z tego w więzieniach, obozach i miejscach zsyłki pozostawały 120 962 osoby, w spiecposiołkach - 243 106 osób i w obozach jeńców wojennych - 25 314 osoby. Z tego ostatniego źródła wynika także, że w momencie tzw. paszportyzacji w 1943 r. na obszarze Kazachstanu pozostawało 76 942 tzw. "byłych obywateli polskich".

Jak dalece dane zawarte w dokumentach władz radzieckich mogą być mylące, jak skrupulatnej wymagają analizy, dowodzi przeznaczona prawdopodobnie dla Stalina notatka podpisana przez Berię 1 sierpnia 1941 r. Stwierdza się w niej mianowicie, iż liczba obywateli polskich skierowanych "do specjalnych osiedli i na zesłanie" wynosiła 318 784 osoby, z tego w Kazachstanie znajdować się miało jednak zaledwie 14 307 osób. Z drugiej strony w tym samym dokumencie jest mowa o 59 787 osobach należących do "rodzin represjonowanych", którą to kategorią obejmowano deportowanych w kwietniu 1940 r. Byłaby to liczba korespondująca z tymi, które pojawiły się w dokumentach NKWD w 1940 r. O ile przyjąć, że dane podawane przez Berię (59 787 osób z "rodzin represjonowanych", a więc z deportacji kwietniowej) odnosiły się do lata 1941 r., to wynikałby z nich ubytek tego kontyngentu rzędu 1,45-2,14 %. Nie jest to jednak śmiertelność wśród tej grupy zesłańców liczona od momentu deportacji, bowiem pomija urodzenia na zesłaniu. W praktyce więc śmiertelność ta byłaby nieco wyższa, ale zapewne nie przekraczająca 2,5 %. Znacznie trudniej określić taki wskaźnik dla dwóch pozostałych grup obywateli polskich zesłanych do Kazachstanu. Jeśli przyjąć, że podana przez Berię liczba 14 307 osób w Kazachstanie, to liczba deportowanych tam w 1941 r. ssylnoposielenców, żyjących w momencie sporządzania dokumentu, to liczony jak wyżej ubytek w tej grupie byłby bardzo wysoki, sięgałby bowiem aż 7,18 %. Nie wydaje się to możliwe, zwłaszcza, że deportowani w maju-czerwcu przebywali na zesłaniu dopiero kilka tygodni. Natomiast ustalenie śmiertelności wśród deportowanych w lutym 1940 r. jest praktycznie niemożliwe z uwagi na bardzo poważne różnice w informacjach o liczebności tego kontyngentu na terenie Kazachstanu w sierpniu 1941 r. Gdyby przyjąć, że było ich wówczas 5 379, to ubytek nie przekraczałby 3,06 % (a więc śmiertelność przy uwzględnieniu urodzeń zapewne wyniosłaby nieco więcej). Natomiast przyjęcie występującej również w źródłach liczby 4 879 zesłańców z lutego 1940 r. prowadzi do ubytku 12,07 %, co wydaje się mało prawdopodobne, bowiem dla całego kontyngentu "osadników i leśników" wskaźnik ów wyniósł w tym okresie 5,2-5,6 % (w zależności od przyjętych do obliczeń danych wyjściowych).

Po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Polską i Związkiem Radzieckim, także agendy rządu polskiego, a przede wszystkim ambasada w ZSRR i jej placówki terenowe, przystąpiły do sporządzania obliczeń obywateli polskich, którzy zostali wywiezieni w głąb państwa radzieckiego w latach 1939-1941. Początkowo operowano wysoce nieprecyzyjnymi przybliżeniami - liczbą 1-2 mln "wywiezionych", pod którą rozumiano zazwyczaj nie tylko deportowanych, ale także uwięzionych, wcielonych do Armii Czerwonej, jeńców wojennych itd. Aparat opiekuńczy ambasady polskiej dysponował pod koniec 1941 r. informacjami, w oparciu o które szacował zbiorowości obywateli polskich na ok. 176 tys. osób w północnych i syberyjskich obwodach Rosji, ok. 139 tys. w Kazachstanie i ok. 110 tys. w południowych republikach Związku Radzieckiego. Ponadto 40 tys. osób było już w obozach formującej się armii polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Zakładano, iż istniała jeszcze grupa (więźniowie, żołnierze Armii Czerwonej) szacowana na 300 tys. osób, o których losie nie posiadano wszakże żadnych konkretnych informacji. Charakteryzując ówczesną wiedzę placówek polskich na temat rozmieszczenia i liczebności ludności polskiej w ZSRR Józef Mieszkowski, człowiek z racji pełnionych obowiązków niewątpliwie dobrze zorientowany, napisał w swym raporcie: "Jest faktem, że liczby jakimi w tej chwili rozporządza aparat Ambasady w pracy bieżącej są całkowicie dowolne i nie oparte na żadnych przesłankach konkretnych. Przesłankami są raczej wrażenia niźli fakty. Na podstawie wąskich, fragmentarycznych obserwacji, ułamkowych danych, ad hoc pod kątem doraźnych potrzeb robionych, pojedynczych sprawozdań i z reguły zabarwionych emocjami, a często tendencyjnych relacji - trzeba dokonywać uogólnień, które żadnej wartości przekonywującej z obiektywnego punktu widzenia nie mają".

Czynnikiem ogromnie komplikującym jakiekolwiek ówczesne szacunki była migracja ludności polskiej po ogłoszeniu dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 12 sierpnia 1941 r. o amnestii dla pozbawionych wolności obywateli polskich. Nastąpiło wówczas poważne, ale trudne do liczbowego określenia przesunięcie tej ludności z północnych obszarów ZSRR na południe, ku miejscom formowania polskich jednostek wojskowych, czy też ogólniej - tam, gdzie spodziewano się znaleźć lepsze warunki życia. Równocześnie dokonywały się przesunięcia na mniejsze odległości, np. w Kazachstanie nastąpił wyraźny ruch z kołchozów i sowchozów do miast, czemu zresztą w pewnym momencie władze radzieckie zaczęły energicznie przeciwdziałać. Czynniki radzieckie podejmowały ponadto urzędowe decyzje o przesuwaniu ludności polskiej z niektórych rejonów, m.in. do Kazachstanu.

3 listopada 1941 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRR zadecydował o rozsiedleniu obywateli polskich przebywających w Kotłasie, Tockoje, Tatiszczewie i Buzułuku. 10 831 osób postanowiono skierować wówczas do południowokazachstańskiego, dżambulskiego i semipałatyńskiego obwodów Kazaskiej SRR.

1 października 1941 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR i Komitet Centralny WKP(b) przyjęły postanowienie o rozmieszczeniu 100 tys. polskich obywateli w Uzbekistanie. Okazało się wszakże, że ta republika związkowa nie była w stanie przyjąć tylu przesiedleńców i 19 listopada 1941 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRR podjął postanowienie o przesiedleniu części obywateli polskich z Uzbeckiej SRR. 36 500 osób zdecydowano przesiedlić do Kazaskiej SRR i rozsiedlić w obwodzie południowokazachstańskim (18 000 osób), obwodzie dżambulskim (12 000 osób) i w obwodzie semipałatyńskim (6 500 osób). Postanowienie PKO nie pozostawiało przy tym żadnych wątpliwości co do przymusowego i obligatoryjnego wykonania tej decyzji, nakazując zastosowanie represji w postaci aresztowań wobec osób stawiających opór. Przesiedlenie miało nastąpić w okresie od 25 listopada do 5 grudnia 1941 r. środkami transportu dostarczonymi przez ludowe komisariaty żeglugi rzecznej i komunikacji wedle planu ustalonego przez NKWD ZSRR. Jan Kwapiński, będący delegatem ambasady w Uzbekistanie, tak w raporcie dla ambasady przedstawił przebieg tego przesiedlenia w rejonie Buchary:"W nocy na 21 bm. rozpoczęto akcję w całym okręgu bucharskim. W kołchozach i sowchozach udzielono ludziom od 15-60 minut na przygotowanie się do wyjazdu. Na drogę nie dano żadnego zaopatrzenia. W wielu rejonach nie dano ludziom środków lokomocji, dopiero na skutek energicznych żądań dostarczono wozów do najbliższej stacji".

W tym samym czasie do Kazachstanu napływali zwalniani więźniowie i zesłańcy z północnych rejonów ZSRR, głównie z obwodów archangielskiego i wołogodzkiego oraz z Komi ASRR. W obwodzie ałmaackim znaleźli się także byli obywatele polscy z paszportami radzieckimi, zarówno ewakuowani "z urzędu" z terenów zajętych w tym czasie przez wojska niemieckie, jak i uciekinierzy stamtąd. W większości były to osoby narodowości żydowskiej. Liczebność tej grupy obywateli polskich oraz odsetek w niej osób narodowości polskiej nie jest jednak znany.

Wszystko to w zasadniczy sposób ogranicza możliwość odnoszenia ustaleń ambasady z lat 1941-1942 do liczby zesłanych do Kazachstanu w 1940 i 1941 r. Na początku 1942 r. wspomniany już J.Mieszkowski dokonał oszacowania liczebności skupisk polskich w Związku Radzieckim na podstawie korespondencji nadchodzącej do ambasady polskiej w okresie od 25 września 1941 r. do 10 stycznia 1942 r. Doszedł do wniosku, iż ogólna liczba ludności polskiej w ZSRR wynosiła ok. 620 tys. osób, z czego w Kazachstanie przebywać miało ok. 113 tys. osób. Sądził, że w poszczególnych obwodach Kazaskiej SRR znajdowały się w przybliżeniu następujące ilości obywateli polskich: w obwodzie akmolińskim - 11 500, w obwodzie aktiubińskim - 6 300, w ałmaackim - 4 000, w dżambulskim - 6 000, w guriewskim - 350, w karagandyjskim -350, w kustanajskim - 12 000, w kzyłordyjskim - 2 500, w pawłodarskim - 25 900, w czimkienckim - 11 500, w pietropawłowskim - 18 600, w semipałatyńskim - 12 500, w wschodniokazachstańskim (ust'-kamienogorskim) - 700, w zachodniokazachstańskim (uralskim) - 700.

Wedle ustaleń badaczy mających dostęp do materiałów instytucji radzieckich, 1 stycznia 1942 r. w 11 obwodach Kazaskiej SRR mieszkało 104 207 obywateli polskich, a ich liczba rosła. Są to dane porównywalne z ustaleniami ambasady polskiej z kwietnia 1942 r. (121 139 osób) i szacunkami J.Mieszkowskiego ze stycznia tegoż roku (113 tys. osób).

W kwietniu 1942 r. ambasada określała liczebność obywateli polskich w całym ZSRR na 593 325 osób, a w Kazachstanie na 121 139 osób. Ich rozmieszczenie w Kazaskiej SRR miało przedstawiać się następująco: obwód akmoliński -11 602, obwód aktiubiński - 7 744, obwód ałmaacki - 4 580, obwód dżambulski - 31 500, obwód kustanajski - 8 100, obwód kzyłordyjski - 7 000, obwód pawłodarski - 10 600, obwód czimkiencki - 21 380,

obwód północnokazachstański (pietropawłowski) - 10 633, obwód semipałatyński - 8 000.

Jakkolwiek podawano niekiedy liczby z dokładnością do jednej osoby, to ustalenia te w dalszym ciągu miały charakter szacunkowy, bowiem obok ludzi zarejestrowanych z imienia i nazwiska, obejmowały całe grupy, o których posiadano tylko ogólnikowe informacje, często z drugiej ręki. Zresztą sytuacja, zwłaszcza w niektórych obwodach, ulegała szybkim zmianom. Zestawienia ambasady powstawały w oparciu o dane napływające z poszczególnych delegatur, których rozeznanie niekiedy dalekie było od kompletności i precyzji. Później, w trakcie pracy Komisji Badawczej Ministerstwa Sprawiedliwości w Teheranie w 1943 r., pracownicy tych placówek podawali często liczby odmienne od tych, które wymieniały zestawienia ambasady. Np. wedle takich zeznań, w październiku 1941 r. w obwodzie ałmaackim było ok. 4 200 obywateli polskich, na początku grudnia tegoż roku ok. 5 000, w lutym 1942 r. - ok.2 200, w marcu ok. 3 000, a w czerwcu ok. 5 000. W obwodzie czimkienckim w styczniu 1942 r. miało być - zdaniem dobrze poinformowanego pracownika delegatury - ok. 24 tys. obywateli polskich, a w lipcu 1942 r. - ok. 15 tys. Jednak inny zeznający twierdził, iż na przełomie 1941 i 1942 r. w tymże obwodzie oraz w obwodzie dżambulskim przebywało po ok. 18 tys. obywateli polskich, w większości pochodzących z przemieszczenia z Uzbekistanu.

Wedle danych ambasady za czerwiec 1942 r., akcją udzielanej przez nią pomocy objęte były zbiorowości liczące 399,5 tys. osób. W zasięgu delegatur obejmujących obszar Kazachstanu znajdować się miało 142,8 tys. osób: na obszarze działania delegatury w Dżambule - 31,5 tys. osób, w Czimkiencie - 28,3 tys. osób, w Pawłodarze - 11,0 tys. osób, w Akmolińsku - 12,0 tys. osób, w Pietropawłowsku - 15,0 tys. osób, w Ałma-Acie - 26,0 tys. osób, w Kustanaju - 8,0 tys. osób, w Semipałatyńsku - 11,0 tys. osób. Należy wszakże mieć na uwadze, iż obszar działania poszczególnych delegatur nie pokrywał się z granicami jednostek administracyjnych ZSRR (np. delegatura w Ałma-Acie obejmowała także Kirgizję, a delegatura w Pietropawłowsku obwód omski). Natomiast wedle ambasadora Stanisława Kota w lutym 1943 r. instytucje ambasady udzielały wsparcia 265 501 obywatelom polskim, z tego w Kazachstanie 56 tys.

Najbardziej kompletne i szczegółowe dane ambasady polskiej obejmują stan z 30 listopada 1942 r. Wedle tych zestawień w poszczególnych obwodach mieszkały następujące ilości obywateli polskich: w obwodzie akmolińskim - 12 670, w obwodzie aktiubińskim - 6 442, w obwodzie ałmaackim - 2 332, w obwodzie czimkienckim - 11 747, w obwodzie dżambulskim - 17 033, w obwodzie guriewskim - 288, w obwodzie kustanajskim - 7 736, w obwodzie kzyłordyjskim - 3 016, w obwodzie pawłodarskim - 9 845, w obwodzie semipałatyńskim - 13 539, w obwodzie ust'-kamienogorskim - 649. W sumie zatem w Kazachstanie w końcu 1942 r. miałoby przebywać 85 297 obywateli polskich.

Pochodzące jednak z tego samego okresu (1 XII 1942 r.) zestawienie wg obwodów wykazuje nieco odmienne dane: w obwodzie akmolińskim - 11 154 osoby, w obwodzie aktiubińskim 6 442, w obwodzie ałmaackim - 2 332 osoby, w obwodzie dżambulskim - 17 033 osoby, w obwodach guriewskim i ust'-kamienogorskim łącznie 932 osoby, w obwodzie kustanajskim - 7 713, w obwodzie kzyłordyjskim - 3 016, w obwodzie pawłodarskim - 9 845, w obwodzie południowokazachstańskim (czimkienckim) - 11 747, w obwodzie północnokazachstańskim (pietropawłowskim) - 12 648, w obwodzie semipałatyńskim - 6 249 osób, co łącznie daje 89 111 osób. . Podstawowa różnica tkwi w nieobjęciu pierwszym z tych zestawień obwodu pietropawłowskiego oraz w odmienności danych z obwodu semipałatyńskiego.

Delegatury ambasady kontakt ze skupiskami polskimi utrzymywały sieć mężów zaufania, a ci na skutek różnorakich przyczyn nie zawsze byli w stanie podać precyzyjne liczby obywateli polskich znajdujących się na danym terenie. Także i te dane mają więc tylko przybliżony charakter, przy czym trudno orzec o wielkości błędu w szacunkach, a tym bardziej o liczebności skupisk, do których służby ambasady nie dotarły.

Szacunkowy charakter wszystkich lub sporej części informacji zawartych w powyższych zestawieniach nie pozwala, niestety, na ich wykorzystanie do próby określenia dynamiki ruchów ludności polskiej na terenie Kazachstanu i między nim, a otoczeniem.

Według ustaleń I Oddziału Sztabu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR z maja 1942 r., w Kazachstanie - będącym terenem dość dobrze spenetrowanym przez placówki wojskowe - znajdowało się 153 tys. obywateli polskich. Byłoby to znacznie więcej (o ok. 28 tys. osób), niż miesiąc wcześniej szacowała ambasada. Z kolei szef Biura Dokumentacji II Korpusu B.Podoski, który ogólną liczbę obywateli polskich deportowanych do ZSRR obliczył na 900 tys., twierdził, iż 1 października 1942 r. w Kazachstanie przebywało 144 500 obywateli polskich, spośród 681 400 pozostających wówczas na całym obszarze ZSRR. Przypomnijmy, że dwa miesiące później ambasada określiła ilość obywateli polskich w Kazachstanie na 89 tys. osób. Różnice były więc znaczne, sięgające dziesiątków tysięcy ludzi.

Informacje, którymi dysponował rząd polski znalazły się w oficjalnych wydawnictwach jego placówek, a później były wykorzystywane przez badaczy tego zagadnienia, wśród których utrwaliło się przekonanie, iż w kwietniu 1940 r. deportowano 300-320 tys. obywateli polskich i że skierowani oni zostali do Kazachstanu.

Na początku 1943 r. do Kazachstanu przesiedlono obywateli polskich przebywających wówczas w obwodzie saratowskim. Wiązało się to z wprowadzeniem w tym obwodzie 15 września stanu wojennego, a wraz z tym zakazu przebywania tam cudzoziemców. Przyjęty wówczas plan przesiedleń zakładał przesiedlenie 2 014 obywateli polskich, w tym 1 696 dorosłych i 317 dzieci do lat 16. Pierwotny termin przymusowego przesiedlenia wyznaczono na 12 listopada 1942 r. Deportacja uległa jednak pewnemu opóźnieniu i faktycznie eszelon z przesiedleńcami odprawiono ze stacji Osinki 31 grudnia 1942 r. Składał się on z 45 wagonów mieszczących 1 881 osób. Na stacji Ileckaja Zaszczita dołączono do niego kolejnych 5 wagonów z 194 osobami. W sumie zatem do Kazaskiej SRR skierowano 2 075 osób (353 rodzin i 661 pojedynczych osób bez rodzin, tzw. odinoczek). Z innych dokumentów wynika wszakże, iż ogólna liczba przesiedlonych z obwodu saratowskiego do Kazachstanu była nieco większa i wyniosła 2 122 osoby. 1 077 osób osiedlono w kołchozach rejonu karatalskiego w obwodzie ałmaackim, zaś 1 045 w kołchozach rejonu tałdykurgańskiego.

Próby obliczenia i rejestracji ludności polskiej przebywającej na terytorium ZSRR podjął także - jednak znowu w zmienionej sytuacji - Związek Patriotów Polskich. Opracowane przez jego ogniwa zestawienia różnią się między sobą, nawet jeśli pochodzą z tego samego okresu. O ile dane ambasady polskiej z lat 1941-1942 odnosiły się do 10-12 obwodów Kazaskiej SRR, to dane ZPP obejmują 17 obwodów tej republiki. Do pewnego stopnia można to wiązać z pełniejszym rozeznaniem sytuacji przez aparat ZPP, ale zasadniczy wpływ na ten stan rzeczy miało przemieszczanie ludności polskiej na terytorium republiki, trwające także po ewakuacji armii polskiej.

W połowie 1944 r. obliczano ilość ludności polskiej na 329 225 osób, w tym w Rosyjskiej FSRR 163 925, w Kazachstanie 95 742, w Uzbekistanie 43 400, w Kirgizji 14 000, w Tadżykistanie 5 000, w Turkmenii 1 200, w Gruzji 7 208, w Armenii 450 i w Azerbejdżanie 100 osób. Obliczenia te odzwierciedlały stan sprzed dokonanych w 1944 r. przesiedleń części ludności polskiej, także zamieszkującej w Kazachstanie. Zwraca tu uwagę znacznie wyższa, niż w dokumentach NKWD i NKGB, liczba ludności polskiej. Dotyczyło to także Kazachstanu. Jest to ważne także i dlatego, że ZPP dokonując rejestracji ludności polskiej najczęściej obejmował nią jedynie osoby narodowości polskiej i żydowskiej, choć niektóre zestawienia z obwodów uwzględniały także osoby innych narodowości. Pozostaje jednak faktem, że późniejsze, pełniejsze i dokładniejsze zestawienia tej samej proweniencji nie potwierdziły wskazanej wyżej liczebności zbiorowości obywateli polskich na terenie Kazaskiej SRR.

Na prośbę Zarządu Głównego ZPP, 5 kwietnia 1944 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR przyjęła postanowienie przewidujące przesiedlenie "z niesprzyjających dla Polaków pod względem warunków klimatycznych północnych rejonów kraju 26 885 osób, byłych obywateli polskich". Wedle załącznika nr 2 do tego postanowienia, liczba przesiedlonych zmniejszona została do 23 130 osób. 11 lipca 1944 r. RKL ZSRR na wniosek ZG ZPP przyjęła kolejne postanowienie o przesiedleniu 30 tys. Polaków na oswobodzone spod okupacji niemieckiej terytoria Ukraińskiej SRR. Przesiedlono Polaków z obwodów swierdłowskiego, mołotowskiego, wołogodzkiego, omskiego, kemerowskiego, czytyjskiego, Kraju Krasnojarskiego, obwodów akmolińskiego, aktiubińskiego, i kustanajskiego, z Karakałpackiej ASRR i z obwodu chorezmijskiego Uzbeckiej SRR. Do końca 1944 r. w 15 obwodach Ukrainy osiedlono ponad 40 tys. osób. Przesiedlenia z Kazachstanu na Ukrainę wedle obliczeń ZPP wyniosły: z obwodu akmolińskiego 3 956 osób, z obwodu aktiubińskiego 3 281 osób, z obwodu kustanajskiego 2 989 osób, a więc łącznie 10 226 osób.

Prawdopodobnie w związku z tymi przesiedleniami centralne władze radzieckie gromadziły informacje na temat liczby obywateli polskich w poszczególnych obwodach i krajach. Uzyskane dane, choć niepełne i niejednokrotnie - jak się wydaje - nieprecyzyjne, są o tyle interesujące, że obejmowały nie tylko ludność polską i żydowską, która pozostawała w orbicie działań ZPP, ale także obywateli polskich innych narodowości, którym skądinąd odmawiano wcześniej i później prawa do obywatelstwa polskiego.

Wedle danych NKWD przekazanych w maju 1944 r. Stalinowi, w okresie tzw. paszportyzacji w 1943 r. w Kazachstanie znajdowały się 76 942 osoby, uważane przez władze radzieckie za "byłych obywateli polskich". Faktycznie był to jednak stan z maja 1944 r., tak w każdym razie wynika z notatki podpisanej przez zastępcę naczelnika 7 Oddziału 2 Zarządu NKGB ZSRR płk. Kondratika, który podawał jednocześnie, iż w Kazachstanie wśród "byłych obywateli polskich" znajdowało się 19 654 Żydów. W tym miejscu przypomnieć warto, iż wedle najkompletniejszych zestawień ambasady polskiej z końca listopada 1942 r. w Kazachstanie miało się znajdować 85 297 obywateli polskich. Różnica wynosi zatem ok. 8 tys., czyli ok. 10 %, ale jeśli wziąć pod uwagę wszystkie problemy związane z obywatelstwem, trudności placówek ambasadzkich oraz istniejącą mimo wszystko ruchliwość ludności polskiej, to raczej podkreślić należy zbieżność tych liczb, niż różnicę między nimi.

10 maja 1944 r. zastępca naczelnika Oddziału Specjalnych Osiedleń NKWD ZSRR Ostapow odnotował w stosownym zestawieniu, iż na terenie Kazachstanu miało znajdować się 51 062 "byłych obywateli polskich", w tym: 35 493 osoby powyżej 16 roku życia, 14 573 dzieci do lat 16, 277 osób w domach inwalidów oraz 719 dzieci w domach dziecka. Jednakże w innej notatce wspomnianego już wyżej Kondratika, tym razem datowanej 21 lipca 1944 r., podano - także powołując się na wyniki paszportyzacji - że w Kazachstanie znajdowało się 75 943 "byłych obywateli polskich", w tym 45 360 Polaków, 3 932 Białorusinów, 6 997 Ukraińców, 19 654 Żydów. Ta sama ogólna liczba znalazła się w zestawieniu zastępcy naczelnika 6 Wydziału 7 Oddziału 2 Zarządu NKGB ZSRR Brinda, które jednocześnie wskazywało, iż na liczbę tę składało się 21 669 mężczyzn, 32 038 kobiet i 22 236 dzieci. Datowane natomiast 20 lipca tegoż roku zestawienie podpisane przez zastępcę naczelnika IV Wydziału Oddziału Specjalnych Osiedleń NKWD ZSRR Małygina stwierdzało, że w Kazachstanie przebywało 72 493 "byłych obywateli polskich", w tym: osób powyżej 16 roku życia 51 434 (32 560 Polaków, 3 050 Białorusinów, 3 879 Ukraińców, 7 620 Żydów, 634 innych), 21 059 dzieci do lat 16, 331 pensjonariuszy domów inwalidów i 956 dzieci w domach dziecka. Jakkolwiek ogólna liczba różni się tu wyraźnie, to z zestawienia tych danych wynikałoby, iż wśród Żydów odsetek dzieci sięgał ok. 61 %, a wśród Polaków tylko 28 % (dla całej populacji 29 % wg Małygina, 28,5 % wg Ostapowa, 29,2 % wg Brinda).

Wedle zestawienia ZPP, którego datę trudno ustalić, ale które rejestrowało prawdopodobnie stan z końca 1944 r., liczebność ludności polskiej w Kazachstanie przedstawiała się następująco: obwód akmoliński - 3 770 osób, obwód aktiubiński - 2 553, obwód ałmaacki 2 610, obwód czimkiencki - 10 798, obwód dżambulski - 9 750, obwód guriewski - 614, obwód karagandyjski - 2 062, obwód kokczetawski - 5 491, obwód kustanajski - 3 000, obwód kzyłordyjski - 1 550, obwód pawłodarski - 7 927, obwód pietropawłowski - 7 000, obwód semipałatyński - 5 778, obwód wschodniokazachstański (ust'-kamienogorski) - 832, obwód uralski - 300 osób. Łącznie było to zatem 64 035 osób. Latem 1945 r. spisy Polsko-Radzieckiej Komisji Mieszanej do Spraw Repatriacji wykazały w całym ZSRR 273 321 osób uprawnionych do repatriacji, z czego w Kazachstanie było 67,6 tys. We wrześniu 1945 r. Zarząd Główny ZPP przekazał Komisji Mieszanej informację o 248 tys. osób uprawnionych do repatriacji, z tego w Rosyjskiej FSRR miało przebywać 107 249 osób, w Ukraińskiej SRR - 30 862, w Uzbekistanie - 29 574, w Turkmenii - 940, w Gruzji - 200, w Kirgizji - 11 387, w Tadżykistanie - 4 000 i w Kazachstanie 63 933.

Natomiast wedle danych ZPP z grudnia 1945 r., w Kazachstanie przebywało 53 854 obywateli polskich, w tym 37 673 osoby narodowości polskiej. Byli oni rozmieszczeni następująco: obwód akmoliński - 3 037 osób, obwód aktiubiński - 2 242, obwód ałmaacki - 2 139, obwód czimkiencki -10 500, obwód dżambulski - 8 225, obwód guriewski - 317, obwód karagandyjski - 2 062, obwód kokczetawski - 2 631, obwód kustanajski - 2 467, obwód kzyłordyjski - 1 475, obwód pawłodarski - 6 479, obwód pietropawłowski - 5 805, obwód semipałatyński - 5 050, obwód uralski -280, obwód ust'-kamienogorski - 1 145 osób.

Jeszcze inne zestawienie, przygotowane w związku z rozdziałem pomocy nadsyłanej przez Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, rejestrowało następujące rozmieszczenie ludności polskiej w Kazachstanie: obwód akmoliński - 3 037 osób, obwód aktiubiński - 2 242, obwód ałmaacki - 2 139, obwód czimkiencki - 6 000, obwód dżambulski - 8 643, obwód guriewski - 317, obwód karagandyjski - 2 062, obwód kokczetawski - 2 631, obwód kustanajski - 3 000, obwód kzyłordyjski - 1 075, obwód pawłodarski - 6 565, obwód pietropawłowski - 6 553, obwód semipałatyński - 5 145, obwód uralski - 280, obwód ust'-kamienogorski - 1 130 osób, co w sumie stanowiło 50 819 osób. W sprawozdaniach z niektórych obwodów stanowiących podstawę zestawień zbiorczych nadal posługiwano się szacunkami, stąd "okrągłe" liczby.

Zwrócić trzeba uwagę, że ZPP rejestrując ludność polską, najczęściej brał pod uwagę jedynie osoby narodowości polskiej i żydowskiej, choć zdarzało się w niektórych obwodach, iż uwzględniano stosunkowo niewielkie ilości osób innych narodowości. Wedle wypowiedzi S.Skrzeszewskiego z 9 sierpnia 1943 r.: "W pierwszej kolejności obsługujemy Polaków, którzy do 1939 r., do rozpoczęcia wojny Niemiec przeciw Polsce, byli obywatelami polskimi i obecnie zamieszkują na terytorium Związku Radzieckiego. W drugiej kolejności obsługujemy Żydów, z takim samym zastrzeżeniem, którzy do 1939 r. byli obywatelami polskimi, a obecnie zamieszkują na terytorium Związku Radzieckiego. I w wyjątkowych wypadkach my możemy obsługiwać osoby innych narodowości, na przykład Ukraińców, Białorusinów, którzy do 1939 r. pracowali w rdzennej Polsce i są ściśle związani z polską kulturą".

Wszystkie dane polskie, zarówno te uzyskane wcześniej przez aparat ambasady polskiej w ZSRR i Polskich Sił Zbrojnych, jak i później zgromadzone przez Związek Patriotów Polskich są niepełne, co wynika z samych metod zdobywania informacji oraz warunków w jakich się to odbywało. Dają one co najwyżej podstawy do pewnych przybliżonych szacunków, które jednak przy porównywaniu wymagałyby uwzględniania ruchu naturalnego (zgony i urodzenia) oraz migracji ludności polskiej zarówno na terenie Kazachstanu, jak i poza granice republiki.

Jak wynika z tego zestawienia danych polskich i radzieckich, ustalenie rzeczywistej liczby obywateli polskich deportowanych do Kazachstanu pozostaje ciągle aktualnym postulatem badawczym.

Ostateczna decyzja o repatriacji obywateli polskich znajdujących się w głębi terytorium ZSRR formalnie została potwierdzona dopiero 6 lipca 1945 r., gdy podpisano polsko-radzieckie porozumienie "o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego i ewakuacji osób narodowości polskiej i żydowskiej zamieszkałych w ZSRR". Prawo do przesiedlenia do Polski uzyskały osoby "narodowości polskiej i żydowskiej, które posiadały do dnia 17 września 1939 r. obywatelstwo polskie". Przed wyjazdem musiała zostać dopełniona procedura zrzeczenia się obywatelstwa radzieckiego, które nadal posiadła większość osób, z wyjątkiem żołnierzy armii polskiej (tzw. armii Berlinga) i ich rodzin, którzy prawo przyjęcia obywatelstwa polskiego mieli już od lata 1944 r. na podstawie dekretów Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 22 czerwca i 14 lipca.

Termin rejestracji na wyjazd do Polski upływał 1 listopada 1945 r. Wolę przesiedlenia się do kraju zgłosiło 273 321 osób. W 1945 r. wyjechała tylko nieznaczna część uprawnionych Polaków i Żydów - 22 058 osób. Apogeum akcji repatriacyjnej przypadło na I połowę 1946 r., kiedy powróciły do Polski 217 144 osoby. Ogółem do 1949 r. przybyło ze Związku Radzieckiego 266 tysięcy osób.

W latach 1946-1948 z Kazachstanu do Polski repatriowano ogółem 62 178 osób, z czego przytłaczającą większość w 1946 r. (57 672 osób). W rozbiciu na poszczególne obwody repatriacja ta przedstawiała się następująco: ałmaacki - 2 420 osób, akmoliński - 3 770, aktiubiński - 4 000, czimkiencki - 10 715, dżambulski - 9 842, guriewski - 500, karagandyjski - 4 989, ust'-kamienogorski - 800, kustanajski - 2 985, kzyłordyjski -1 459, pietropawłowski - 6 991, semipałatyński - 3 456, tałdykurgański - 2 324 osoby. Zestawienie to nie uwzględnia dwóch obwodów: kokczetawskiego i uralskiego, z których w sumie repatriowano 7 250 osób, co podnosi ogólną sumę migrantów z Kazachstanu do 69 428. Wedle danych radzieckich odzwierciedlających stan na 1 czerwca 1946 r. na terytorium Kazachstanu zamieszkiwały 53 772 osoby uznawane przez władze radzieckie za obywateli polskich. Skądinąd wiadomo, że w okresie styczeń-maj 1946 r. z Kazachstanu repatriowano już 19 674 osoby. Oznaczałoby to, że faktyczna liczba uprawnionych do repatriacji wynosiła niemal 73,5 tys. osób.

Jeśli liczbę repatriowanych bezpośrednio z Kazachstanu powiększyć o przesiedlonych w 1944 r. na Ukrainę, tj. o ok. 10 tys. osób, to uzyskamy ok. 83,5 tys. osób, które wyjechały w latach 1944-1948 jako uznawane za ludność polską. Nakazuje to z ostrożnością traktować dane radzieckie z połowy 1944 r., a także ustalenia rejestracyjne ZPP, bowiem rozbieżności między nimi, a liczbą repatriowanych trudno wytłumaczyć naturalnym ruchem ludności czy innymi tego rodzaju zjawiskami. Z pewnością natomiast perspektywa powrotu do kraju zachęcała do podejmowania stosownych działań także osoby wcześniej unikające ujawniania dawnego polskiego obywatelstwa i polskiej narodowości, choćby z uwagi na doświadczenia paszportyzacji przeprowadzonej w 1943 r. Mechanizm opcji stwarzał też szansę tym, którym wcześniej z różnych powodów wydano dokumenty radzieckie nie uwzględniające właściwej narodowości (a było takich przypadków dość sporo), w wyniku czego ludzie ci w urzędowych ewidencjach nie byli zaliczani poprzednio do ludności polskiej.

Należy odnotować, iż repatriacja nie objęła wszystkich obywateli polskich, w rozumieniu ówczesnych ustaleń radzieckich. Jak zdaje się wynikać z radzieckich zestawień, uwzględniających stan na 1 czerwca 1946 r., spośród 53 772 pozostających wówczas w ewidencji obywateli polskich zezwolenie na wyjazd otrzymało 49 849 osób, tj. 90,8 %. Nie jest obecnie znana pełna liczba przypadków odmowy zgody na repatriację, co ogranicza możliwość ustalenia liczby Polaków pozostałych w Kazachstanie po upływie terminu opcji i zamknięciu możliwości powrotu do kraju.

Powstaje pytanie, czy na podstawie liczby osób repatriowanych z Kazachstanu do Polski w latach 1946-1948, przy uwzględnieniu danych dotyczących fali repatriacyjnej z drugiej połowy lat pięćdziesiątych, da się zweryfikować informacje mówiące o liczbie ludności polskiej w tejże republice w okresie drugiej wojny światowej? Wydaje się to co najmniej wątpliwe z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze, repatriowano osoby narodowości polskiej i żydowskiej i to nie wszystkie, ale nie znamy dokładnej liczby tych, którym odmówiono prawa powrotu do kraju. Po drugie, przez cały czas dokonywały się ruchy ludności polskiej (m.in. na skutek mobilizacji do tzw. armii pracy, służbowego przenoszenia licznych grup poza Kazachstan, jak np. z obwodu guriewskiego, żywiołowego przemieszczania się), których rozmiarów nie znamy i nie ma nawet podstaw do określenia jakości ich wpływu na liczebność zbiorowości polskiej w Kazachstanie. Można jedynie pokusić się o przypuszczenie, że liczba repatriowanych nie wyklucza prawdziwości (przy wszystkich zastrzeżeniach, o których już była mowa) przynajmniej niektórych danych rejestrowanych na bieżąco w omawianym okresie.




Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje