Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje





HISTORIA GUŁagu

GUŁag do 1941 r.

Uwagi wstępne

1918-1929

1929-1934

1934-1941

GUŁag 1941-1945

Zmiany organizacyjne

Polityka karna

Więzienia

Obozy i kolonie

GUŁag 1945-1953

Uwagi wstępne

Polityka karna

Zmiany organizacyjne

Liczba więźniów

Więźniowie - siła robocza

Zarząd GUŁagu

Wprowadzenie

Biogramy


Na stronie

Historia Rosji i ZSRR

Konflikt rosyjsko-czeczeński

System represji w ZSRR

Historia GUŁagu

Masowe deportacje w ZSRR

Deportacje Polaków do ZSRR

Polacy w Kazachstanie

Wschodnie losy Polaków

Kresy Wschodnie

Przesiedlenia Polaków z ZSRR

Dzieje myśli politycznej

Z najnowszych dziejów Polski

Z dziejów Wrocławia





GUŁag w systemie represji do 1941 r.

Spis treści UWAGI WSTĘPNE

LATA 1918-1929
Początki systemu obozowego
Dwa systemy miejsc odosobnienia

OKRES PRZEJŚCIOWY 1929-1934
Zasadnicze decyzje
Miejsca odosobnienia
Zesłania

LATA 1934-1941
Unifikacja systemu
Polityka karna
Więzienia
Obozy
Zesłania



1. UWAGI WSTĘPNE

Termin "GUŁag" (GUŁAG lub Gułag) najczęściej jest wiązany z ukształtowanym w ZSRR systemem obozów pracy (koncentracyjnych). Dosłownie to skrócona rosyjska nazwa centralnej instytucji nadzorującej system obozowy. Jednakże nawet w tym znaczeniu GUŁag nie może być utożsamiany tylko z obozami, bowiem jako takiej właśnie centralnej instytucji podlegała mu także przez znaczną część jego istnienia zbiorowość przymusowych przesiedleńców, zaludniających liczne specjalne osiedla, ale nie będących więźniami obozów. O GUŁag wszelako można mówić i często mówi się nie jako o konkretnej instytucji - ogniwie struktury aparatu bezpieczeństwa i represji - ale w sensie szerszym: traktując to pojęcie jako synonim całego systemu penitencjarnego w ZSRR. Problematyka GUŁag w tym szerszym znaczeniu obejmuje wiele rozmaitych kwestii. Sam proces powstawania systemu obozów pracy przymusowej, będącego potem podstawowym składnikiem GUŁag, był stosunkowo długotrwały, a przy tym wewnętrznie złożony, związany z działalnością kilku resortów i ostrą walką o kształt polityki represyjnej i struktur instytucjonalnych ją realizujących. W procesie tym na szczególną uwagę zasługują trzy elementy: tworzenie obozów koncentracyjnych jako miejsc odosobnienia, wprowadzanie pracy przymusowej do systemu karnego i jej aplikacja w systemie obozowym, kształtowanie struktur zarządu systemem penitencjarnym, a zwłaszcza systemem obozowym. Inny wielki kompleks zagadnień związany jest z drugim obszarem działalności GUŁag, tj. z przymusowo przesiedlaną ludnością cywilną.



2. LATA 1918-1929




2.1. Początki systemu obozowego 1918-1921

Wyłoniony z przewrotu październikowego rząd radziecki (Sowiet narodnych komissarow Rossijskoj Socyalisticzeskoj Fiedieratiwnoj Sowietskoj Riespubliki - SNK RSFSR) zniósł obowiązywanie kodeksu karnego, dopuszczając w ten sposób do chaosu prawnego. Sędziowie mieli swobodę stosowania prawa, a wytyczną ich działania miało być poczucie rewolucyjnego ładu i sprawiedliwości. Sądy praktycznie w dowolny sposób ferowały wyroki, co prowadziło z jednej strony do drakońskich kar za niewielkie nawet przestępstwa, a z drugiej - sprawcy ciężkich zbrodni ponosili ledwie symboliczne konsekwencje. 24 listopada 1917 r. SNK zlikwidował stare sądy, które zresztą i tak już nie funkcjonowały i stworzył podwaliny nowego systemu. Ten dekret oraz zarządzenie Ludowego Komisariatu Sprawiedliwości (Narodnyj komissariat justicyji - NKJu) z 19 grudnia 1917 określiły zakres kompetencji trybunałów rewolucyjnych i sądów ludowych. Trybunały rewolucyjne powołane zostały "do walki przeciwko siłom kontrrewolucyjnym", a także "w celu rozpatrywania spraw dotyczących walki z maruderstwem i grabieżą, sabotażem i innymi przestępstwami kupców, przemysłowców, urzędników i innych osób". Otrzymały one prawo sądzenia w zakresie spraw uznanych za szczególnie groźne, takich jak: walka zbrojna przeciw rządowi, spekulacja, ukrywanie żywności, odmowa płacenia podatków, chuligaństwo. Trybunały mogły orzekać kary w postaci grzywny, pozbawienia wolności, wysiedlenia z określonych miejscowości lub z Rosji, nagany, ogłoszenie za wroga ludu, konfiskaty majątku, obowiązkowych prac społecznych. Pół roku później, 16 czerwca 1918 r., NKJu postanowił, że trybunały rewolucyjne w wyborze środków walki z kontrrewolucja nie były związane żadnymi ograniczeniami za wyjątkiem przypadków, gdy przepisy określały dolną granicę wyroku. Pozostałe sprawy sądziły sądy ludowe. Sędziowie obu typów sądów byli wybierani: sędziowie trybunałów przez miejscowe rady delegatów robotniczych, żołnierskich i chłopskich, natomiast sędziowie sądów ludowych przez ludność. Zasada wybieralności sędziów stworzyła jednak bolszewikom problem, bowiem wiązała sądy, zwłaszcza trybunały rewolucyjne, z miejscowymi radami, a w wielu radach bolszewicy nie mieli większości i słabo je kontrolowali..

Sądownictwo i więziennictwo podlegało utworzonemu po przewrocie październikowym NKJu. Do 1917 r. większość więzień znajdowała się w gestii Głów.nego Zarządu Więziennictwa Ministerstwa Sprawiedliwości, którego organami terytorialnymi były gubernialne wydziały więziennictwa. Po rewolucji lutowej centrala więziennictwa została przemianowana na Główny Zarząd Miejsc Uwięzienia (Gławnoje uprawlenije miest zakluczenija - GUMZ), a jej organy terenowe otrzymały nazwę inspekcji więziennych. GUMZ zaczął jednak szybko tracić kontrolę nad więzieniami w terenie. Po przewrocie październikowym GUMZ pozostał w gestii resortu sprawiedliwości, jednak doszło do poważnego osłabienia władzy aparatu centralnego nad więzieniami terenowymi. W kwietniu 1918 r. NKJu rozwiązał GUMZ i powołał w jego miejsce Centralny Wydział Karny (Centralnyj karatielnyj otdieł - CKO), jednak nie zmieniło to w istotny sposób działania w zakresie nadzoru nad systemem penitencjarnym..

To właśnie NKJu wprowadził do radzieckiego systemu karnego pojęcie prac przymusowych (prinuditielnyje raboty). Początkowo nie miało ono wszakże związku z miejscami odosobnienia. Zastępca ludowego komisarza sprawiedliwości P. Stuczka w grudniu 1917 r. domagał się od sądów, by ferowały one wyroki pracy przymusowej bez pozbawienia wolności. Skazani mieli ją wykonywać bądź na dotychczasowych stanowiskach, bądź na innych wskazanych przez sąd, a określona w wyroku część zapłaty przekazywana byłaby na rzecz NKJu.. Myśl o wykorzystaniu pracy przymusowej w miejscach odosobnienia pojawiła się niemal równocześnie. Zarządzenie NKJu z 24 stycznia 1918 r. ustalało, że zdatni do pracy aresztanci i skazańcy przetrzymywani w więzieniach zostają zorganizowani w zespoły robocze w celu wykonywania prac gospodarczych, które trudnością nie miały przewyższać pracy wolnych robotników fizycznych. Więźniowie winni otrzymywać za swą pracę zapłatę na ogólnych zasadach obowiązujących w danej gałęzi gospodarki, z tym wszakże, że 1/3 tego wynagrodzenia trafiała do funduszy więziennictwa "na poprawę życia więźniów", a 2/3 były zapisywane na konto więźnia i wydawane mu w momencie oswobodzenia, z tym że 1/10 zapłaty za pracę mogła być mu wydawana w tygodniowych ratach..

Początkowo jednak NKJu nie był w stanie doprowadzić do wcielenia tych postanowień w życie. W latach 1918-1919 pracowało ok. ledwie 2 % więźniów podległych NKJu, a więc daleko mniej niż w carskiej Rosji (ok. 40 %). Tym bardziej niemożliwe było wyegzekwowanie przez aparat NKJu, zwłaszcza na prowincji, wyroków pracy przymusowej bez pozbawienia wolności, choć idea owa została potwierdzona w tymczasowej instrukcji NKJu O pozbawieniu wolności jako wymiarze kary i o trybie jego odbywania z 23 lipca 1918 r., która była wówczas podstawową regulacją prawną dotyczącą więziennictwa. Instrukcja ta miała wdrażać reformę więziennictwa, wprowadzając nowy podział skazanych, ustanawiając nową instytucję centralną więziennictwa i zmieniając relacje między nią a jej terenowymi agendami. Reformie przyświecało dążenie do równoczesnego zrealizowania dwóch celów: pełnej reedukacji więźniów i pokryciu kosztów utrzymania miejsc odosobnienia poprzez dochody z pracy uwięzionych. Wprowadzona została następująca klasyfikacja miejsc odosobnienia: więzienia, instytucje poprawcze, więzienia specjalne (np. szpitale). Całością systemu kierować miał Centralny Wydział Karny. Wszyscy zdrowi więźniowie byli zobowiązani do pracy. Otrzymywali za to 1/3 zapłaty przysługującej za daną pracę wolnym pracownikom, przy czym mieli być reprezentowani w komisjach ustalających normy, stanowiące podstawę kontroli wydajności pracy. Ten ostatni zapis już 15 listopada 1920 r. został anulowany rozporządzeniem NKJu O ogólnych miejscach uwięzienia w RFSRR. Za odmowę pracy groziła odpowiedzialność karna, a za złe wykonywanie pracy - ograniczenie racji żywnościowych i uwięzienie w karnej celi..

Niezależnie od intencji przyświecającej kierownictwu NKJu instrukcja lipcowa była niewykonalna w ówczesnej sytuacji. System więziennictwa podległy resortowi sprawiedliwości praktycznie był w stanie rozkładu, a lokalna administracja nie chciała lub nie mogła wykonywać poleceń płynących z centrali. Więzienia tereno.we były strzeżone tak słabo, że nie uciekał z nich tylko ten, kto nie chciał, pracownicy zajmowali się głównie poszukiwaniem środków utrzymania, a lokalne władze powiązane były raczej z resortem spraw wewnętrznych. Ten stan rzeczy - obok względów politycznych - powodował, że kierownictwo partii bolszewickiej było żywotnie zainteresowane rozwojem systemu tworzonego przez w pełni kontrolowaną i scentralizowaną instytucję, jaką stała się Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija - WCzK).

WCzK została powołana do życia 20 grudnia 1917 r. na mocy nie opublikowanego postanowienia Rady Komisarzy Ludowych i była podporządkowana bezpośrednio Radzie. Do czerwca 1918 r. WCzK utworzyła swoje ogniwa w 43 większych miastach. Główne jej zadania to: uniemożliwienie działań kontrrewolucyjnych, prowadzenie wstępnych śledztw i przekazywanie trybunałom rewolucyjnym wszelkich kontrrewolucjonistów i sabotażystów. Komisja uzyskała wprawdzie uprawnienia w zakresie karania w trybie administracyjnym (pozasądowym) osób uznanych przez siebie za winnych, jednak początkowo nie było mowy o stosowaniu pozbawienia wolności, a tym bardziej życia. Jako środki wypełnienia zadań przewidywano: konfiskaty, pozbawienie kartek zaopatrzeniowych, wykwaterowanie, publikowanie spisów osób uznanych za wrogów ludu.. Już jednak 21 lutego 1918 r. uprawnienia CzK zostały znacznie rozszerzone w wyniku przyjęcia dekretu SNK Socjalistyczna ojczyzna w niebezpieczeństwie, który w obliczu niemieckiej ofensywy postanawiał, że "nieprzyjacielscy agenci, spekulanci, rabusie, chuligani, kontrrewolucyjni agitatorzy, niemieccy szpiedzy są rozstrzeliwani na miejscach przestępstwa". Formalnie przepisy te obejmowały tylko obszary objęte stanem wojennym, jednakże faktycznie rychło rozszerzone zostały na cały kraj. Wiosną CzK krwawo stłumiły liczne strajki, demonstracje i bunty robotnicze, masowo represjonowały przeciwników politycznych, w tym działaczy legalnych partii mienszewików i socjalistów-rewolucjonistów (eserów), których przedstawicieli w czerwcu usunięto z Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (Wsierossijskij centralnyj ispołnitielnyj komitiet - WCIK).. WCzK skupiła w swym ręku funkcje policyjno-śledcze, prokuratorskie, sądownicze i wykonawcze, nie podlegając w istocie żadnemu nadzorowi. Poczęła też tworzyć własne miejsca odosobnienia i dało to początek dualizmowi, mającemu przetrwać wiele następnych lat. Rola miejsc odosobnienia WCzK wzrosła wyraźnie na początku wojny domowej. W znacznej mierze wynikało to ze stanu sieci więziennictwa NKJu. WCzK nie dysponowała początkowo odrębnym organem kierującym systemem podległych jej miejsc odosobnienia.

Latem 1918 r. przywódcy bolszewiccy (Lenin, Trocki, Dzierżyński) wysłali do lokalnych ogniw partii i CzK liczne telegramy wzywające do stosowania na szeroką skalę środków mających zapobiec akcjom powstańczym. Nakazywano branie zakładników spośród przedstawicieli szeroko rozumianych warstw posiadających i umieszczanie ich w obozach koncentracyjnych. Uważa się, że raz pierwszy terminem "obóz koncentracyjny" posłużył się Ludowy Komisarz d/s Wojska i Marynarki Wojennej Lew Trocki, który w rozkazie z dnia 4 czerwca 1918 r. do.magał się osadzenia w obozach koncentracyjnych Czechów i Słowaków, od.mawiających złożenia broni. Z kolei w memorandum skierowanym 26 czerwca do Rady Komi.sarzy Ludowych proponował, by w obozach koncentracyjnych uwięzić tych byłych oficerów, którzy odmawiali wstąpienia do Armii Czerwonej. 8 sierpnia Trocki polecił osadzenie w obozach koncentracyjnych "agitatorów spod ciemnej gwiazdy, kontrrewolucyjnych oficerów, sabotażystów, pasożytów, spekulantów", a dzień później Lenin nakazywał zamknięcie w obozach ludzi "niepewnych" na terenach ogarniętych powstaniami chłopskimi..

2 września WCzK wydała rozkaz O czerwonym terrorze nakazujący: aresztować i zamknąć w więzieniach wszystkich znanych mienszewików i prawicowych eserów, aresztować jako zakładników "przedstawicieli burżuazji, obszarników, fabrykantów, kupców, kontrrewolucyjnych popów, wszystkich wrogich wobec władzy radzieckiej oficerów" i zamknąć ich w obozach koncentracyjnych, "zmuszając tych panów by pracowali pod strażą". W przypadku wszelkiej próby samoorganizowania się, podejmowania walki czy napadów na straż zatrzymani zakładnicy mieli być natychmiast rozstrzeliwani. Rozstrzelaniu podlegali także wszyscy - w tym już wcześniej zatrzymani przez CzK - u których znaleziono broń lub materiały wybuchowe, którzy uczestniczyli w kontrrewolucyjnych porozumieniach i powstaniach przeciw władzy radzieckiej oraz byli oficerowie żandarmerii. Rozkaz ten był tajny i za jego upowszechnianie groziła odpowiedzialność przed organami WCzK.. 5 września datowany był dekret SNK, tym razem przekazany opinii publicznej, w którym proklamowano, "że nieodzowna jest ochrona Republiki Radzieckiej przed wrogami klasowymi poprzez izolowanie ich w obozach koncentracyjnych; że podlegają rozstrzelaniu wszystkie osoby uczestniczące w organizacjach białogwardyjskich, spiskach i buntach; że nieodzowne jest opublikowanie nazwisk wszystkich rozstrzelanych wraz z powodami zastosowania wobec nich tej kary".. W ten sposób zalegalizowano rzeczywistą działalność WCzK, w tym i obozy koncentracyjne jako miejsce odosobnienia przeciwników politycznych. Instrukcja dla terenowych CzK, zatwierdzona ostatecznie przez WCzK 1 grudnia 1918 r., przyznawała komisjom nadzwyczajnym prawo stosowania tylko aresztów w trybie administracyjnym i nakładania grzywien, jednakże w punkcie 37 zawierała zapis otwierający praktycznie nieograniczone możliwości działania, głosząc, że komisje "w pełnych napięcia chwilach rewolucji w wypadku konieczności przerwania lub powstrzymania nieprawnych działań nakładają w trybie administracyjnym, ale nie sądowym, kary grzywny, zesłania, rozstrzelania itp.". Ta zasada znalazła potwierdzenie w przyjętym w lutym 1919 r. dekrecie WCIK O prawie wydawania wyroków przez WCzK i trybunały rewolucyjne. Wprawdzie generalnie prawo ferowania wyroków zastrzegano do kompetencji trybunałów, ale dalej stwierdzano, że "w warunkach wystąpienia zbrojnego (kontrrewolucyjnego, bandyckiego itp.) komisje nadzwyczajne zachowują prawo bezpośredniej rozprawy w celu przerwania przestępstw". Takimi samymi uprawnieniami do "bezpośredniej rozprawy" CzK dysponowały na obszarach objętych stanem wojennym. Wśród środków represyjnych pozostających w rękach WCzK wymieniono obozy koncentracyjne. 29 maja 1920 r. WCIK rozszerzył jeszcze wydatniej kompetencje WCzK, ustalając, że jej terenowe organy uzyskały uprawnienia wojskowych trybunałów rewolucyjnych "w stosunku do wszystkich przestępstw skierowanych przeciw wojskowemu bezpieczeństwu republiki (wysadzenia, podpalenia, zdrada, szpiegostwo, spekulacja majątkiem wojskowym, przestępcze niedbalstwo przy ochronie obiektów wojskowych)"..

WCzK do przetrzymywania więźniów skorzystała z obozów utworzonych pod egidą powołanego do życia w kwietniu 1918 r. Centralnego Kolegium ds. Jeńców i Uciekinierów (Centroplenbież), które dysponowało obozami jenieckimi. Ponieważ po podpisaniu pokoju brzeskiego niektóre z nich poczęły się opróżniać, kierowano do nich jeńców z wojny domowej, a od jesieni 1918 r. także więźniów WCzK. Jednocześnie zaczęto organizować obozy koncentracyjne kierowane bezpośrednio przez gubernialne CzK. Do połowy 1919 r. utworzono co najmniej po jednym obozie w każdym z wielkich mias Rosji (w Moskwie było 5), a mimo to nie były one w stanie pomieścić wszystkich więźniów CzK i konieczne było przesyłanie ludzi do miejsc odosobnienia podległych NKJu i NKWD. W 1919 r. 50 % więźniów w miejscach odosobnienia podległych NKJu trafiło tam w wyniku wyroków CzK. W następnym roku w związku z rozwojem własnej bazy penitencjarnej WCzK odsetek ten spadł do 30,3 %. W obozach i więzieniach WCzK było wtedy prawdopodobnie 40-60 tys. więźniów. Uważa się, że ok. 44 % skazanych w tymże roku przez CzK miało wyroki obozów pracy przymusowej. W 1921 r. skazani przez CzK stanowili 21,2 % więźniów miejsc odosobnienia podległych NKJu, podczas gdy 31,6 % było skazanych przez sądy ludowe, 40,2 % przez trybunały rewolucyjne, a 7 % przez inne organy..

Obozy zlokalizowane w dużych miastach centralnej Rosji nie dawały pełnej gwarancji zapobieżenia ucieczkom, zwłaszcza więźniów pracujących. Toteż już w końcu 1918 r. ograniczono tam zatrudnianie więźniów i postanowiono przenieść więcej obozów koncentracyjnych na północ, głównie w okolice Archangielska. Na północy więźniowie pracowali przede wszystkim w przemyśle leśnym. Administracja obozowa nie miała jednak żadnych doświadczeń, ani wypracowanych sposobów zaopatrzenia więźniów w żywność, odzież i lekarstwa potrzebne do przetrwania. Brakowało dróg łączących centralne i północne regiony kraju, a komunikacja wodna miała ograniczony i sezonowy charakter. W konsekwencji niezwykle trudnych warunków bytu i pracy śmiertelność w obozach północnych była ogromna i sięgała 30 %, tj. 4-krotnie więcej niż w obozach CzK i NKJu w centralnej Rosji. W cieszącym się zasłużenie najgorszą sławą obozie w Chołgomorach w 1921 r. spośród 1200 więźniów w okresie od maja do października zmarło 442, z tego 380 od sierpnia do października. W 1920 r. obozy północne WCzK w prowincji archangielskiej otrzymały nazwę Siewiernyje łagieria osobogo naznaczenija (SŁON)..

Na początku 1919 r. kierownictwo radzieckie uznało ostatecznie, że NKJu nie był w stanie zapewnić właściwej realizacji polityki w zakresie tworzenia i prowadzenia obozów pracy przymusowej. 15 kwietnia i 17 maja 1919 r. WCIK ogłosił dwa dokumenty odnoszące się do obozów pracy przymusowej. Dekret z 15 kwietnia O obozach prac przymusowych zarządzał tworzenie obozów pracy przymusowej przy wydziałach administracyjnych (otdieły uprawlenija) gubernialnych komitetów wykonawczych, składając jednak na barki gubernialnych CzK początkową organizację i zarząd tych obozów. Dopiero później, na polecenie z centrum, miało następować przekazywanie ich wydziałom administracyjnym, które były terenowymi agendami NKWD. W dekrecie przewidywano także uruchamianie obozów w powiatach (ujezdach) na polecenie NKWD. Uwięzieniu w obozach podlegały "osoby i kategorie osób, wobec których zapadły decyzje Wydziałów Administracyjnych Komisji Nadzwyczajnych, Trybunałów Rewolucyjnych, Sądów Ludowych i innych Organów Radzieckich, którym przyznano takie prawo dekretami i rozporządzeniami". Wszyscy więźniowie obozów mieli obowiązek pracować zgodnie z potrzebami instytucji radzieckich. Centralnym organem zarządzającym wszystkimi obozami prac przymusowych na terytorium Rosyjskiej FSRR miał być Centralny Zarząd Obozów Prac Przymusowych (Centralnoje uprawlenije łagieriami prinuditielnych rabot - CUŁPR) przy NKWD. Tenże Zarząd zatwierdzał szefów obozów wybranych przez gubernialne komitety wykonawcze.. Postanowienie WCIK O obozach prac przymusowych z 17 maja szczegółowo ustalało tryb i warunki organizacji obozów, zalecając ich tworzenie zarówno w granicach miast, jak i w pobliskich obiektach, takich jak klasztory, dwory itp. Obozy miały zostać uruchomione we wszystkich miastach gubernialnych, a pojemność każdego miała wynosić nie mniej niż 300 więźniów. Praca fizyczna miała być podstawowym zajęciem więźniów, toteż do obozów mieli być kierowani wyłącznie ludzie zdolni do takiej pracy. Tylko wyjątkowo, na podstawie decyzji lokalnych wydziałów administracyjnych, praca fizyczna mogła być zamieniona na umysłową. Zasady pracy powinny być zgodne z przepisami kodeksu pracy i obejmowały 8-godzinny dzień roboczy, wynagrodzenie według stawek obowiązujących w danej branży, zaopatrzenie żywnościowe według norm dla osób zajmujących się pracą fizyczną. Przewidywano, że przy pełnym składzie praca więźniów pokryje koszty utrzymania obozów. W tym celu z wynagrodzenia więźniów miała być potrącana określona część, nie więcej jednak niż 3/4. Próby ucieczek miały być karane wyjątkowo ostro: za pierwszą groziło 10-krotne zwiększenie wyroku, za powtórną - postawienie przed trybunałem rewolucyjnym, który mógł skazać delikwenta nawet na rozstrzelanie. Dokument ten potwierdzał, że to lokalne wydziały administracyjne miały być władzą dla obozów i im podlegali komendanci obozów. Jednakże znalazła się w nim formuła mówiąca, iż tymczasowo komendant podlega CzK, co oznaczało, że komisje nadzwyczajne były nie tylko organizatorami, ale przynajmniej przejściowo także zwierzchnikami obozów. Dekret z 17 maja centralną instytucję powołaną do kierowania systemem obozowym nazwał Wydziałem Robót Przymusowych (Otdieł prinuditielnych rabot - OPR) i ta nazwa się utrwaliła..

Dekrety WCIK z kwietnia i maja 1919 r. wprowadzały zatem nowy czynnik do systemu obozowego, a mianowicie NKWD działający poprzez OPR. Niemal równocześnie dekret SNK z 24 maja 1919 r. do NKWD włączył Centroplenbież, co bez wątpienia wzmacniało potencjał obozowy tego resortu.. Ponieważ jednak organizatorem i pierwszym, tymczasowym zarządcą obozów były terenowe CzK, można zatem uznać, że ten właśnie organ władzy radzieckiej w toczącej się konkurencji dysponował przewagą. Ponadto WCzK nie przekazała pod zarząd OPR swoich obozów w rejonie Archangielska wchodzących w skład SŁON.

Sprawozdanie NKWD za 1920 r. wymieniało 4 typy obozów: 1) obozy specjalnego przeznaczenia, w których przetrzymywano cudzoziemców, szczególnie ważne osoby spośród zakładników oraz więźniów z długimi wyrokami, 2) obozy koncentracyjne ogólnego typu, 3) obozy dla jeńców wojennych, 4) obozy rozdzielcze. Najczęściej w dokumentach z tamtego okresu termin "obóz koncentracyjny" jest synonimem terminu "obóz prac przymusowych", jednakże niekiedy daje się zauważyć, że posługiwano się pierwszą z tych nazw dla określenia placówek pozostających w gestii WCzK, a więc takich, w których przetrzymywano osoby bez wyroku sądowego.. Organizowano też doraźnie tymczasowe obozy koncentracyjne - nie mieszczące się w tej klasyfikacji - np. w trakcie tłumienia powstań chłopskich, m. in. w guberni tambowskiej.. W maju 1920 r. OPR został przemianowany na Główny Zarząd Prac Przymusowych (Gławnoje uprawlenije prinuditielnych rabot - GUPR). Oznaczało podniesienie rangi tej instytucji w strukturze NKWD.

Do końca 1919 r. na terytorium Rosyjskiej FSRR było już 21 obozów i ich liczba szybko rosła, bowiem dane z początków 1920 r mówiły o 34 obozach, w których przetrzymywano 8660 więźniów, latem istniało 49 takich placówek, w listopadzie - 84 obozy z 49736 więźniami, 1 stycznia 1921 r. 107 obozów z 51158 więźniami. 1 września 1921 r. istniało 117 obozów, w których przetrzymywano 60457 więźniów. Spośród nich 44,1 % było skazanych przez CzK, 24,5 % przez sądy ludowe, 8,7 % przez trybunały rewolucyjne, 11,6 % przez wojskowe trybunały rewolucyjne. Za przestępstwa kontrrewolucyjne kary odbywało tylko 17 %, co może wydawać się zaskakujące. 30,3 % stanowili więźniowie skazani na wyroki do 5 lat, pozostali mieli wyroki mniejsze niż 3 lata. 1 grudnia 1921 r. istniało 120 obozów z 40913 więźniami (prawdopodobnie zmniejszenie liczby więźniów wiązało się z przekazaniem części z nich do miejsc odosobnienia NKJu), a 1 października 1922 r. 132 obozy, w których przetrzymywano ok. 60 tys. więźniów. Większość więźniów obozów pracy przymusowej pochodziła ze środowisk chłopskich i robotniczych. Spośród 17 tys. więźniów objętych statystykami na 1 listopada 1920 r., chłopami było 39 %, a robotnikami 34 %. 4,5 tys. zostało uwięzionych za działalność kontrrewolucyjną, 3,5 tys. za przestępstwa kryminalne, 3 tys. za spekulację, 3 tys. za dezercję z armii, a 2 tys. za nadużycie władzy. Obozy pracy przymusowej były wypełnione przez osoby skazane przez CzK. Nawet jeszcze w 1921 r., kiedy sądy ludowe i trybunały rewolucyjne częściowo odzyskały swoją pozycję z początków 1918 r., CzK dostarczyła aż 44 % więźniów obozów..

Powstanie odrębnych systemów penitencjarnych podległych NKJu, NKWD i WCzK musiało nieuchronnie wywołać konkurencję między nimi i walkę o wpływy. Nie analizując tu całokształtu tej walki w jej politycznym, ideologicznym i materialnym wymiarze, należy zwrócić uwagę, iż podstawowe znaczenie miały dwa czynniki: efektywność ekonomiczna i reedukacyjna systemów penitencjarnych, przy czym niezależnie od takich czy innych deklaracji władz, pierwszy z nich okazał się w praktyce rozstrzygający. NKWD (OPR) blisko przy tym współdziałał z WCzK, co wydaje się oczywiste, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że w latach 1919-1922 ludowym komisarzem spraw wewnętrznych i przewod.niczącym WCzK była ta sama osoba - Feliks Dzierżyński, a wielu innych czekistów pełniło wysokie funkcje w aparacie NKWD, w tym i w OPR. Rozwojowi podlegała jednak także sieć miejsc odosobnienia podporządkowana NKJu. Ewoluował przy tym stosunek NKJu do pracy więźniów. Dekrety WCIK zmieniły w istotny sposób problem wynagradzania więźniów za pracę. Z 2/3 do 3/4 wzrosła część wynagrodzenia zabierana przez administrację. WCIK wprowadził nagrody za dobrą pracę. Więzień wyróżniający się w pracy mógł uzyskać zgodę na zamieszkanie w prywatnej kwaterze poza obozem i wychodzić tam na noc. Kolejne zmiany wprowadził Statut CKO z 15 listopada 1920 r., który postanawiał, że skazani musieli pracować, lecz mogli wybierać pracę spośród dostępnej, a administracja powinna brać pod uwagę ich doświadczenie, umiejętności, a także potrzeby regionu. Praca mogła być wykonywana zarówno wewnątrz obozu, jak i poza nim, jednak administracja obozowa była odpowiedzialna za stworzenie wówczas warunków uniemożliwiających ucieczkę. Aż 50 % ucieczek związanych było bowiem z wykonywaniem pracy poza obozem. Więźniowie mieli pracować tyle samo czasu i przy tej samej zapłacie co ludzie wolni. Największe zmiany wiązały się z utrzymaniem obozu. Instrukcja z 1918 r. zakładała, że więźniowie sfinansują zapłatą za pracę własne utrzymanie, co uczyniłoby miejsca odosobnienia NKJu samowystarczalnymi. Statut z 1920 r. wprowadził zasadę, że więźniowie będą płacić za swoje utrzymanie "w miarę możliwości". Oznaczało to odstąpienie od samowystarczalności systemu penitencjarnego, co jak się zdaje znacząco zaważyło na dalszych posunięciach rządu w tym zakresie. Wymogi stawiane przez rząd placówkom karnym pozostawały niezmienne: opłacalność ekonomiczna oraz całkowita reedukacja więźniów. W ówczesnych warunkach równoczesne realizowanie obu tych zasad było jednak niemożliwe i CKO NKJu uznał za zadanie priorytetowe reedukację. Znalazło to nawet wyraz w zmianie nazwy wydziału, który w 1921 r. został przemianowany na Centralny Wydział Pracy Poprawczej (C1TO). Ten liberalniejszy stosunek do pracy więźniów wynikał prawdopodobnie nie tylko ze specyficznego pojmowania zadań systemu penitencjarnego, ale także z kłopotów z organizacją zatrudnienia. W 1920 r. w miejscach odosobnienia podległych CKO przetrzymywano 47863 osób (zarówno już skazanych, jak i będących w toku śledztwa, którzy stanowili 40-50 % ogółu), 1 stycznia 1921 r. było ich 55422.. W 1920 r. NKJu zatrudniał 50 % więźniów, w 1921 r. udało się ten odsetek podnieść i według niepełnych danych (informacje o pracy więźniów są znane w odniesieniu do 144 spośród 267 miejsc odosobnienia podległych NKJu) pracowało 55 % więźniów.. W 1921 r. liczba miejsc odosobnienia podległych CITO wzrosła z 262 do 267, a liczba więźniów do 73194 (w listopadzie). Wśród nich nieco ponad 3 % stanowili przestępcy winni stosowania przemocy, 26 % złodzieje, 5 % spekulanci, 1,2 % kontrrewolucjoniści, ponad 11 % malwersanci i łapówkarze, o pozostałych wiadomo, że należeli do wielu różnych grup: byli to zarówno ludzie uchylający się od płacenia podatków, jak i dezerterzy..

Do obozów NKJu podchodził niechętnie. Dysponując lepiej wykwalifikowaną kadrą w zakresie reedukacji przestępców, NKJu postulował powierzenie mu kontroli nad wszystkimi miejscami uwięzienia. Powstał tam nawet projekt postanowienia SNK likwidującego w ogóle obozy robót przymusowych, a wszyscy skazani na karę pozbawienia wolności mieli być przekazywani do ogólnych i specjalnych ośrodków odosobnienia podporządkowanych NKJu. Nie była to idea funkcjonująca tylko w łonie resortu sprawiedliwości, także bowiem komisja przy WCIK, powołana do przeglądu instytucji RFSRR, w 1922 r. proponowała, aby zobowiązać NKWD do natychmiastowego przekazania wszystkich obozów koncentracyjnych komisariatowi sprawiedliwości, który winien je włączyć do ogólnego systemu penitencjarnego, przeznaczając dla skazanych na najmniejsze wyroki..

Swoiste rozdarcie NKJu między oczekiwaną przez rząd ekonomiczna samowystarczalnością miejsc odosobnienia, a ciągle uznawaną za priorytetowe zadanie więziennictwa reedukacją więźniów, prowadziło do porażki w konkurencji z NKWD. GUPR NKWD argumentował w rywalizacji z CKO-CITO, że może doprowadzić do samodzielności ekonomicznej placówek karnych. CzK wysyłały do obozów ludzi zdolnych do ciężkiej pracy, co zapewniało tym placówkom wyższą efektywność gospodarczą, a co za tym idzie obozy te w niewielkim stopniu potrzebowały wsparcia subsydiami rządowymi. Aparat sądowniczy NKJu nie mógł na tym polu konkurować z CzK i podległe resortowi sprawiedliwości miejsca odosobnienia w znacznie większym stopniu musiały korzystać z subwencji państwowych. Wyższa produktywność obozów WCzK-NKWD w dużym stopniu przesądziło o wynikach rywalizacji o władztwo nad systemem penitencjarnym. Kierownictwo GUPR podkreślało zarazem - co zapewne z politycznego punktu widzenia miało duże znaczenie - że w jego szeregach znajduje się wielu komunistów i robotników, w przeciwieństwie do personelu NKJu rekrutującego się w poważnym stopniu ze starych kadr więziennych i sędziowskich..

Tymczasem 28 listopada 1921 r. Rada Komisarzy Ludowych RFSRR przyjęła postanowienie o wykorzystaniu pracy więźniów w miejscach pozbawienia wolności i odbywających prace przymusowe bez pozbawienia wolności. Dodatkowo komplikowało ono sieć zależności i oddziaływanie różnych czynników administracyjnych na system penitencjarny. Dawało bowiem Ludowemu Komisariatowi Pracy i terenowym Wydziałom Pracy prawo regulowania przepływu do poszczególnych instytucji i organizacji gospodarczych osób odbywających roboty przymusowe zarówno bez pozbawienia wolności, jak i w miejscach odosobnienia. Wszelkie zapotrzebowania instytucji państwowych i społecznych na siłę roboczą miały być odtąd kierowane do NKT i jego terenowych agend, które po sprawdzeniu rzeczywistych potrzeb danej instytucji kierowały te zapotrzebowania do NKJu i NKWD..

Decyzje i akty prawne z końca 1921 r. zdają się wskazywać na chwiejność władz w zakresie zasad kształtowania systemu penitencjarnego, co zapewne odzwierciedlało ścieranie się różnych opcji, z których żadna dotąd nie potrafiła zapewnić sobie rozstrzygającej przewagi.





2.2. Dwa systemy miejsc odosobnienia

Praca więźniów miała coraz większe znaczenie dla utrzymania miejsc uwięzienia, których sytuacja materialna była fatalna. W wielu placówkach CITO w 1922 r. więźniowie głodowali: 27 % z nich otrzymywało racje dzienne o wartości energetycznej poniżej 1000 kalorii, 34 % na poziomie 1000-1500 kalorii, a tylko 8,1 % powyżej 2000 kalorii. Podobna sytuacja była w obozach GUPR. Tymczasem od sierpnia 1922 r. zaprzestano subsydiowania z budżetu centralnego niemal wszystkich miejsc uwięzienia (z wyjątkiem piętnastu placówek - największych więzień izolacyjnych o znaczeniu ogólnopaństwowym, "domów pracy" dla niepełnoletnich i więzień dla więźniów politycznych). Odtąd były one finansowane z dochodów własnych i budżetów lokalnych. Środków tych nie starczało niekiedy nawet na wynagrodzenia dla personelu i miały miejsce wypadki podejmowania przez gubernialne komitety wykonawcze decyzji o nieprzyjmowaniu do placówek penitencjarnych więźniów spoza danej guberni.. Trudna sytuacja ekonomiczna zmuszało kierownictwa miejsc odosobnienia do zwiększenia intensywności wykorzystywania siły roboczej uwięzionych: w placówkach GUPR pracowało 70-75 % więźniów, a w placówkach CITO 35-45 %. Te ostatnie borykały się nie tylko z brakiem odpowiedniego wyposażenia, środków obrotowych i kanałów zbytu, ale trudno im było organizować odpowiednią ochronę więźniów w trakcie transportu i w pracy. Tylko latem 1922 r. z placówek CITO zbiegł co dziesiąty więzień - w większości podczas wykonywania pracy na zewnątrz miejsca odosobnienia. GUPR radził sobie pod tym względem lepiej, co zapewne wiązało się z jego resortową przynależnością i ścisłą współpracą z CzK, a potem GPU. Dla efektywności ekonomicznej obozów GUPR nie małe znaczenie miał zapewne fakt, że na mocy uchwały WCIK z 12 grudnia 1921 r. więźniów niezdolnych do pracy przeniesiono z tych obozów na zesłanie..

Rok 1922 przyniósł poważne zmiany w radzieckim systemie penitencjarnym i represyjnym, co wiązało się z przekształceniami instytucjonalnymi rozstrzygającymi międzyresortową konkurencję o kontrolę nad więziennictwem, jak i z dokonaną wówczas kodyfikacją prawa karnego. Już na samym początku roku nastąpiła likwidacja WCzK. Na podstawie uchwały IX Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad z 28 grudnia 1921 r., 6 lutego 1922 r. WCIK zlikwidował WCzK, a na jej miejsce powołał do życia Państwowy Zarząd Polityczny (Gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije - GPU) przy NKWD RSFSR. Struktura GPU nie różniła się w istotny sposób od dawnej WCzK, zachowano ciągłość działania poszczególnych ogniw. Jednakże ważne było podporządkowanie Zarządu Ludowemu Komisariatowi Spraw Wewnętrznych RFSRR, a nie jak poprzednio Radzie Komisarzy Ludowych. Jednakże w związku z powołaniem do życia 30 grudnia 1922 r. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich na bazie GPU stworzono Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (Obiedinienoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije - OGPU), który usytuowano już przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR. OGPU kierowało działalnością republikańskich i lokalnych GPU.

9 lutego 1922 r., a zatem w trzy dni po rozwiązaniu WCzK, WCIK podjął decyzję o przeniesieniu miejsc odosobnienia podległych dotąd NKWD pod zarząd NKJu, a ściślej CITO. Operacja miała się zakończyć do 1 lipca tegoż roku. Decyzja ta dotyczyła nie tylko miejsc odosobnienia kierowanych przez GUPR, ale także tych, które poprzednio podlegały WCzK, a więc przejęte zostały przez GPU (w gestii GPU miało pozostać tylko jedno więzienie w Moskwie i jedno w Piotrogrodzie). Postanowienie WCIK spotkało się z tak silnym oporem NKWD, a pozycja tego resortu była tak znacząca, iż do wykonania decyzji nie doszło, a ostateczne rozwiązanie było całkowicie odmienne. Już dekret WCIK i SNK z 24 maja 1922 r. O NKWD RSFSR ignorował wcześniejszą decyzję WCIK, bowiem w art. 28 wskazywał na GUPR jako składnik struktury NKWD i następująco określał jego zadania: "a) budowa i utrzymywanie obozów prac przymusowych i innych miejsc odbywania prac przymusowych, b) rejestr osób skazanych na prace przymusowe bez pozbawienia wolności, c) tworzenie zespołów roboczych z osób skazanych na prace przymusowe, d) rozdzielanie do pracy zgodnie z planami i zadaniami Ludowego Komisariatu Pracy osób podlegających odbywaniu prac przymusowych i nadzór nad wypełnianiem przez nich prac, e) budowa i wyposażanie warsztatów przy obozach rolnych i innych prac".. Przewidywano zatem dalsze istnienie GUPR i kierowanie przezeń obozami pracy przymusowej jak dotychczas.

25 lipca 1922 r. SNK postanowił, że wszystkie miejsca odosobnienia podlegające NKJu zostaną przejęte przez NKWD. Na podstawcie wspólnej uchwały NKJu i NKWD z 12 października 1922 r. CITO NKJu przekształcono w Zarząd Główny Miejsc Uwięzienia (Gławnoje uprawlenije miestami zakluczenija - GUMZ) NKWD a jego organami terenowymi zostały zarządy miejsc uwięzienia przy gubernialnych organach NKWD. O ile strukturalne zwycięstwo odniósł NKWD, to w sensie kadrowym było inaczej. Główną rolę w kierownictwie GUMZ odgrywali ludzie pochodzący z aparatu byłego CITO, podczas gdy kadry byłego GUPR musiały zadowolić się podrzędniejszymi stanowiskami. Ponieważ to nie NKJu przejęło system NKWD, lecz odwrotnie, przeto GPU pozostające w ramach struktury tego samego resortu zachowało swój stan posiadania.

1 czerwca 1922 r. wszedł w życie Kodeks Karny RFSRR, stanowiący pierwszą kodyfikację radzieckiego prawa karnego, a przede wszystkim ustalający zakres przestępstw politycznych i wymiar odpowiedzialności karnej za nie. Określone one zostały w rozdziale o przestępstwach przeciw państwu. Za przestępstwo kontrrewolucyjne uznano wszelką działalność nastawioną na obalenie władzy rad i rządu robotniczo-chłopskiego, a także działania wspierające burżuazję międzynarodową w jej walce przeciw państwu radzieckiemu (art. 57). W kolejnych artykułach (58-67) wskazane były następujące czyny przestępcze: organizacja kontrrewolucyjnych powstań zbrojnych lub wtargnięcia oddziałów zbrojnych na terytorium radzieckie, próba przejęcia władzy w centrum lub w terenie, próba oderwania siłą części terytorium państwa lub zerwania zawartych przez nie układów, zmowa z obcymi państwami lub ich przedstawicielami w celu skłonienia ich do ingerencji w wewnętrzne sprawy republiki radzieckiej, wypowiedzenia jej wojny lub zorganizowania ekspedycji wojennej na jej terytorium, udział w aktach terrorystycznych, niszczenie w celach kontrrewolucyjnych dróg i środków komunikacji, magazynów, instalacji wodnych, szpiegostwo, aktywna walka z klasą robotniczą i ruchem rewolucyjnym. Wszystkie te czyny zagrożone były karą śmierci i konfiskatą całego mienia. Tylko wyjątkowo, w wypadku zaistnienia okoliczności łagodzących, sąd mógł orzec karę pozbawienia wolności na nie mniej niż 5 lat przy zastosowaniu najsurowszego reżimu jej odbywania, a jeśli stwierdzono, że podsądny popełnił dany czyn nie będąc świadomym jego celów, to kara nie mogła być niższa niż 3 lata pozbawienia wolności. Pozbawienie wolności (najczęściej na nie mniej niż 3 lata) groziło za przestępstwa polegające na: ukrywaniu bądź wspomaganiu działań ściganych z art. 57-67. W art. 69 kodeks przewidywał pozbawienie wolności na nie mniej niż 3 lata (a w warunkach wojennych - rozstrzelanie) za propagandę i agitację na rzecz obalenia władzy radzieckiej, za nawoływanie do aktywnego i biernego oporu wobec rządu czy też do masowego niewypełnienia obowiązków wojskowych lub podatkowych wobec państwa. Następne artykuły obejmowały propagandę i agitację na rzecz pomocy międzynarodowej burżuazji zwalczającej władzę radziecką, wydawanie, przetrzymywanie i rozpowszechnianie literatury kontrrewolucyjnej, rozpowszechnianie plotek w celach kontrrewolucyjnych. Za samowolny powrót w granice RFSRR osoby wydalonej groziła jej kara śmierci (art. 71).. 10 lipca 1923 r. CIK ZSRR dokonał zmiany brzmienia art. 57, w rezultacie której za kontrrewolucyjne uznano wszelkie działanie nastawione już nie tylko na obalenie, ale także na poderwanie lub osłabienie władzy radzieckiej, co znacznie rozszerzało zakres stosowania tego przepisu, pozwalając zarazem na jeszcze swobodniejszą niż dotąd jego interpretację..

Kodeks karny z 1922 r. wprowadzał - a późniejsze kodyfikacje ideę tę rozwinęły - odpowiedzialność zarówno za dokonane już przestępstwo, jak i za przygotowanie do przestępstwa czy tylko zamysł popełnienia czynu przestępczego. To znakomicie ułatwiało pracę organom ścigania i wymiaru sprawiedliwości w tych wypadkach, gdy do przestępstwa w istocie nie doszło. Także instytucji współuczestnictwa nadano tak rozciągliwe granice, że zatracona została niezbędna w normalnym systemie prawnym więź przyczynowa między działaniami każdego z uczestników a czynem określanym jako przestępstwo. Najszerszym zakresem stosowania wyróżniał się artykuł o antyradzieckiej agitacji i propagandzie, pod który podpadały nie tylko krytyczne wypowiedzi pod adresem władzy radzieckiej i oddzielnych jej przedstawicieli, ale także polityczne anegdoty i dowcipy, opowieści o wydarzeniach za granicą, wspomnienia o czasach przedrewolucyjnych, wyrazy niezadowolenia z cen w sklepach, skargi na trudności bytowe itp..

16 października 1924 r. przyjęty został Isprawitielno-trudowoj kodieks RFSRR. Postanawiał on, że wszystkie miejsca odosobnienia tworzą "jeden system instytucji pracy poprawczej z rozmaitymi rodzajami reżimu". Każda z tworzących go instytucji powinna dążyć do pokrycia przez pracę więźniów wydatków na ich utrzymanie, jednak "bez tracenia z pola widzenia celów reedukacyjnych".. Kodeks potwierdzał podporządkowanie GUMZ wszystkich miejsc odosobnienia, w których przetrzymywani byli więźniowie na podstawie wyroków sądowych. Terenowe agendy GUMZ nosiły nazwę inspekcji (w republikach autonomicznych - głównych inspekcji lub zarządów), a ich szefowie - inspektorów (głównych inspektorów). Inspekcje działały przy wydziałach administracyjnych odpowiednich komitetów wykonawczych.

Kodeks wprowadzał następującą klasyfikację miejsc odosobnienia:

a) placówki o charakterze poprawczym

- domy odosobnienia, do których kierowano wszystkich pozostających w toku śledztwa, skazanych na pozbawienie wolności do czasu uprawomocnienia się wyroków, skazanych na pozbawienie wolności do 6 miesięcy

- domy prac poprawczych, do których kierowani mieli być skazani na pozbawienie wolności powyżej 6 miesięcy,

- rolnicze, rzemieślnicze i przemysłowe kolonie robocze, w których umieszczano skazanych na pozbawienie wolności bez zaostrzonej izolacji na okres nie dłuższy niż 5 lat (lub jeśli do końca wyroku pozostawało im mniej niż 5 lat), jeśli w wyroku stwierdzono, że należąc do mas pracujących brali oni udział w przestępstwie nieświadomie z powodu trudnych warunków materialnych i nie stwarzali niebezpieczeństwa ucieczki,

- izolatory specjalnego przeznaczenia, w których umieszczano skazanych na pozbawienie wolności z zaostrzoną izolacją, nie należących do mas pracujących, popełniających przestępstwa w wyniku zwyczajów lub interesów klasowych, a także osoby należące do klas pracujących, ale stwarzające szczególne zagrożenie dla republiki,

- przejściowe domy prac poprawczych, przeznaczone dla osób, które w wyniku reedukacji uznane zostaną za zdatne do życia w warunkach półwolnościowych,

b) placówki medyczno-pedagogiczne

- domy pracy dla przestępców niepełnoletnich w wieku 14-16 lat, skazanych wyrokiem sądu na pozbawienie wolności,

- domy pracy dla przestępców pochodzenia robotniczo-chłopskiego w wieku 16-20 lat,

c) placówki o charakterze medycznym, tj. kolonie dla psychicznie niezrównoważonych, gruźlików i innych chorych więźniów, szpitale, placówki obserwacji psychiatrycznych.

Praca była obowiązkowa dla wszystkich więźniów uznanych za zdolnych do jej wykonywania, przy czym w zakresie ochrony pracy, prawa do wypoczynku i czasu pracy obowiązywały odpowiednie postanowienia kodeksu pracy.

Zasady prawodawstwa karnego ZSRR i republik związkowych, przyjęte postanowieniem Centralnego Komitetu Wykonawczego (Centralnyj ispołnitielnyj komitiet - CIK) z 31 października 1924 r. w art. 22 wprowadzały odpowiedzialność karną nie tylko osób popełniających czyny przestępcze, ale także uznanych za "społecznie niebezpieczne" z racji związków ze środowiskiem przestępczym, nawet wówczas, gdy w toku postępowania sądowego zostały uniewinnione z zarzutów popełnienia przestępstwa..

Ani kodeks karny z 1922 r., ani Isprawitielno-trudowoj kodeks z 1924 r. nie przewidywały istnienia obozów koncentracyjnych czy też obozów pracy przymusowej. Na XI Zjeździe Rad GUMZ zapewniał, że obozy koncentracyjne zostały w 1923 r. zlikwidowane bądź przekształcone w miejsca odosobnienia ogólnego typu. W rzeczywistości informacja ta dotyczyła tylko systemu miejsc odosobnienia podległego GUMZ, natomiast w ZSRR istniał podówczas jeszcze drugi system związany z GPU-OGPU..

Po utworzeniu GPU, a potem OGPU, w jego strukturze pozostał odziedziczony po WCzK, a następnie rozbudowany, system obejmujący więzienia i obozy koncentracyjne, który w istocie w swej działalności nie podlegał ogólnemu prawodawstwu. W 1923 r. liczba więźniów przebywających w miejscach odosobnienia zarządzanych przez OGPU była stosunkowo niewielka i nie przekraczała 7 tys. Do końca lat dwudziestych, do miejsc odosobnienia podległych OGPU trafiali przestępcy polityczni i szczególnie niebezpieczni kryminaliści.. Początkowo GPU nie uzyskał prawa stosowania kar w trybie pozasądowym. Jednakże już 10 sierpnia 1922 r. WCIK przyjął dekret O zesłaniu administracyjnym, przyznający Komisji Specjalnej przy NKWD RSFSR. prawo stosowania zesłania na okres do 3 lat "w celu izolacji osób uczestniczących w wystąpieniach kontrrewolucyjnych". 16 października 1922 r. WCIK przyjął nowy dekret O walce z bandytyzmem, w którym GPU nadano prawo: 1) stosowania pozasądowych środków karnych do rozstrzelania włącznie wobec bandytów schwytanych na gorącym uczynku oraz 2) umieszczania na 3 lata w obozach pracy przymusowej osób uznanych za społecznie niebezpieczne, w tym członków antyradzieckich partii politycznych..

15 listopada 1923 r. ustalona została struktura i zakres obowiązków OGPU. 28 marca 1924 r. CIK zatwierdził ustawę O prawach OGPU w zakresie administracyjnych wysyłek, zesłań i uwięzienia w obozie koncentracyjnym. Zawarte w niej postanowienia wprowadzane były w życie "w celu walki z przestępczą działalnością osób uznanych za społecznie niebezpieczne". OGPU uzyskał prawo zsyłania ich, zamykania w obozach koncentracyjnych i wydalania poza granice ZSRR na nie więcej niż trzy lata. Podejmowanie decyzji o tych karach zostało scedowane na Kolegium Specjalne (Osoboje sowieszczanije - OSO) przy OGPU w składzie trzech członków Kolegium OGPU z obowiązkowym udziałem nadzoru prokuratorskiego. W republikach związkowych odpowiednie uprawnienia uzyskały OSO w składzie członków kolegium republikańskiego GPU pod przewodnictwem Pełnomocnego Przedstawiciela OGPU w danej republice. Do wyłącznej kompetencji OSO przy OGPU zastrzeżono orzekanie w odniesieniu do osób: a) oskarżanych o działalność kontrrewolucyjną, szpiegostwo i inne rodzaje przestępstw przeciwko państwu wymienione w art. 57-73 kodeksy karnego, b) podejrzewanych o uprawianie kontrabandy, fałszowanie pieniędzy i papierów państwowych przy braku dostatecznych dowodów do wytoczenia im procesu sądowego, c) spekulujących złotymi monetami, obcymi walutami, drogocennymi metalami i związanych z działalnością zagranicznych organizacji nie mających charakteru handlowego. Tylko OSO przy OGPU dysponowało prawem osadzania w obozie koncentracyjnym bądź deportacji poza granice ZSRR. Republikańskie OSO mogły wprawdzie przyjmować postanowienia również tego rodzaju, ale wymagały one zatwierdzenia przez OSO przy OGPU, które miało pełną swobodę decyzji w każdej takiej sprawie..

13 października 1923 r. SNK podjął uchwałę o likwidacji SŁON. Był to jednak zabieg formalny, bowiem natychmiast utworzono Sołowiecki Obóz Robót Przymusowych Specjalnego Przeznaczenia OGPU. Obóz na Wyspach Sołowieckich był podporządkowany Wydziałowi Specjalnemu OGPU. Liczba przetrzymywanych w nim więźniów wynosiła w końcu 1923 r. 2557 osób, a w pierwszym kwartale roku następnego - 3531 osób. Rychło nastąpiła ekspansja terytorialna obozu sołowieckiego, którego oddziały powstały w nadbrzeżnych rejonach Karelii, na północnym Uralu i na Półwyspie Kolskim. 1 października 1927 r. w przetrzy.mywano tam już 12896 osób, a w końcu 1928 r. - 22176. Liczba więźniów we wszystkich obozach OGPU sięgnęła wówczas 30 tys. Niejednolita było natomiast podległość więzień OGPU (tzw. politizolatorów) i dopiero 14 maja 1925 r. wszystkie one zostały podporządkowane Wydziałowi Więziennictwa OGPU..

Wzrastała też liczba więźniów w miejscach odosobnienia podległych GUMZ poszcze.gólnych republik. W systemie GUMZ NKWD RSFSR (bez republik autonomicznych) w październiku 1924 r. pozostawało 77784 więźniów, w październiku 1925 r. - 92947, w lipcu 1926 r. - 122665. W miejscach odosobnienia podległych NKWD innych republik i OGPU było 76 tys. więźniów, czyli populacja więźniów wynosiła w sumie blisko 200 tys., a w 1928 r. osiągnęła 270 tys. GUMZ w latach 1924-1926 spowodował przyrost liczby pracujących więźniów średnio o 4 % rocznie, ale ogólna liczba więźniów wrastała nieporównanie szybciej, wskutek czego odsetek pracujących wśród ogólnej liczby więźniów spadał.. W warunkach NEP nie udało się sprawić, aby miejsca uwięzienia stały się opłacalne. Nie było to możliwe bez wykorzystania więźniów na masową skalę do robót nie wymagających kwalifikacji, a tego nie zdołano osiągnąć mimo kilku inicjatyw GUMZ w tym zakresie. Jeszcze w pier.wszym planie pięcioletnim nie uwzględniano produkcji wytwarzanej przez więźniów. Co więcej - w tym właśnie czasie władze zmierzały raczej do zmniejszenia liczby więźniów, by zredukować koszty systemu penitencjarnego. Ogłoszona jesienią 1927 r. amnestia spowodowała, że od połowy listopada 1927 r. do 1 października 1928 r. zwolniono prawie 57 tys. więźniów czyli niemal połowę stanu z lata 1927 r. Jednakże wbrew oczekiwaniom nie nastąpiło trwałe obniżenie liczby więźniów. Już 1 października 1928 r. w placówkach GUMZ NKWD RSFSR przebywało ich 111962, a więc więcej niż latem 1927 r., w styczniu 1929 r. było ich 118179, a rok późnij aż 179000.. Bardzo szybki wzrost liczby więźniów następujący w warunkach ogromnych trudności finansowych wywołanych intensywną industrializacją kraju dyktował władzom gorączkowe poszukiwanie środków, których zastosowanie przyniosłoby zasadniczą zmianę efektów ekonomicznych systemu penitencjarnego. Legło to u podstaw decyzji podjętych w 1929 r., które miały strategiczne znaczenie dla kształtu systemu represyjnego w ZSRR przez długie dziesięciolecia.

Aby obniżyć koszty działania miejsc odosobnienia rząd dążył do zmniejszenia populacji GUMZ także przez skazywanie większej liczby przestępców na pracę przymusową bez pozbawienia wolności. Liczba takich wyroków robót przymusowych bez pozbawienia wolności wzrastała wprawdzie już w pierwszej połowie lat 20. średnio o ok. 5 % rocznie, jednakże liczba więźniów kryminalnych o rosła o 15 %. Oznaczało to, że proporcja między więźniami i skazanymi na prace przymusowe bez pozbawienia wolności pogarszała się: w 1922 r. ci ostatni stanowili 38 % skazanych w 1922 r., zaś w 1926 r. już tylko 13,9 %. 26 marca 1928 r. CIK i SNK przyjęły dekret O polityce karnej i położeniu miejsc odosobnienia, którego istotnym przesłaniem było obniżenie wydatków na więziennictwo poprzez zmniejszenie liczby więźniów. Dekret z 26 marca 1928 r. nakazywał surowo karać "wrogów klasowych, zawodowych kryminalistów i recydywistów (bandytów, podpalaczy, koniokradów, malwersantów, łapówkarzy i złodziei)", ale wyroki krótkoterminowego pozbawienia wolności miały zostać zastąpione przez "inne środki obrony społecznej", takie jak praca przymusowa bez pozbawienia wolności, degradacja, zwolnienie z pracy, nagana, częściowa konfiskata majątku. NKJu wysłał w teren liczne dyrektywy dla lokalnych sądów, by zwiększyć odsetek wyroków skazujących na pracę przymusową bez pozbawienia wolności. W efekcie udział skazanych na roboty przymusowe w stosunku do całkowitej liczby skazanych przez sądy ludowe gwałtownie wzrósł. Nacisk na sędziów był tak silny, że w 1930 r. 20 % wszystkich zabójców, 31 % gwałcicieli, 46,2 % sprawców grabieży i 69,7 % złodziei skazano na roboty przymusowe bez pozbawienia wolności..



Skazani na pracę przymusową bez pozbawienia wolności w latach 1928-1929.


Okres
Liczba skazanych ogółem
W tym:
wyroki
bez pozbawienia wolności
odsetek
1 poł. 1928
466000
71335
15,3
2 poł. 1928
489552
137564
28,1
1 poł. 1929
578136
283866
49,1
2 poł. 1929
666426
344542
51,7

Źródło: M. Jakobson, Origins of the GULAG. The Soviet Prison Camp System 1917-1934, Lexington 1993, s.84.



W warunkach zaistniałych w końcu lat 20. GUMZ usiłował zwiększyć produktywność swoich więźniów, nastawiając się na kierowanie ich tam, gdzie trudno było zwerbować pracowników wolnonajemnych, zwłaszcza zaś do gospodarki leśnej. W 1927 r. pracowało 40 % więźniów, w 1929 r. już 65-70 %. Równocześnie jednak w 1929 r. zmniejszyły się rządowe subsydia dla więziennictwa.. W takich okolicznościach skuteczna okazała się kampania prowadzona przeciwko NKWD przez kierownictwo NKJu, które w walce o ponowne podporządkowanie sobie systemu penitencjarnego nie cofnęło się nawet przed oskarżeniem szefów GUMZ NKWD RFSRR o popieranie potępionego właśnie za prawicowość Bucharina. 15 grudnia 1930 r. wspólnym postanowieniem CIK i SNK republikańskie NKWD zostały zlikwidowane, a miejsca uwięzienia podległe GUMZ przekazano republikańskim organom NKJu..

Sukces NKJu miał się jednak okazać nietrwały. W toku realizacji pierwszego planu pięcioletniego miejsca odosobnienia podlegle NKJu nie osiągały postawionych przed nimi celów, podczas gdy liczba obiektów podległych OGPU rosła, stwarzając wrażenie, że instytucja ta lepiej sobie radziła z problemami systemu penitencjarnego.




3. OKRES PRZEJŚCIOWY 1929-1934



3.1. Zasadnicze decyzje

Początek nowemu etapowi rozwoju systemu represyjnego w ZSRR dały decyzje Biura Politycznego KC WKP (b) z wiosny 1929 r. 13 maja 1929 r. Biuro przyjęło pierwszą - rzec można kierunkową - uchwałę dotyczącą wykorzystania pracy aresztantów, w której postanowiło "przejść na system masowego wykorzystania odpłatnej pracy aresztantów kryminalnych, mających wyrok nie mniejszy niż 3 lata" i powołało komisję do opracowania szczegółów tego systemu. Już 23 maja Biuro przyjęło propozycje tej komisji i zadecydowało o utworzeniu obozu koncentracyjnego w rejonie Uchty.. 6 czerwca 1929 r. Rada Komisarzy Ludowych ZSRR przyjęła postanowienie o przekazaniu OGPU środków na organizację i utrzymanie obozu koncentracyjnego w rejonie Uchty. W punkcie pierwszym tego dokumentu zapisano: "Powierzyć OGPU zorganizowanie obozu koncentracyjnego w rejonie Ołonca-Uchty w celu izolacji szczególnie społecznie niebezpiecznych elementów (złodziei recydywistów, zbrodniarzy, koniokradów itp.)". W drugim punkcie określano cel działania tego obozu: "Początkową pojemność wskazanych obozów ustala się na 10000 osób ze stopniowym doprowadzeniem jej do 50000 osób, z wykorzystaniem tego kontyngentu do eksploatacji bogactw naturalnych północnych okrain i kolonizacji tego kraju".. 27 czerwca zapadło kolejne postanowienie Biura Politycznego, które m. in. zatwierdziło przedłożenie wspomnianej komisji w sprawie przekazania do obozów OGPU skazanych na kary pozbawienia wolności powyżej 3 lat i o organizacji nowych obozów. To samo postanowienie wprowadzało nazwę poprawczych obozów pracy (isprawitielno-trudowyje łagieria - ITŁ) zamiast obozów koncentracyjnych.. Postanowienie Biura Politycznego, które stało się dyrektywą dla organów państwa, ustalało, że w zasadzie wszyscy skazani przez organy sądowe ZSRR i poszczególnych republik związkowych na pozbawienie wolności na okres 3 lat i dłuższy, zostaną przeniesieni i w przyszłości będą kierowani do obozów OGPU i tylko w wyjątkowym wypadku, wobec oczywistej nieprzydatności skazanego do pracy fizycznej, bądź wobec wystąpienia okoliczności łagodzących mogła być wobec niego orzeczone inna forma pozbawienia wolności. Aby przyjąć tych skazańców, zobowiązano OGPU do rozbudowania istniejących oraz stworzenia nowych obozów w okolicach Uchty i w innych oddalonych rejonach kraju "w celu kolonizacji tych rejonów i eksploatacji ich bogactw przyrodniczych". Dokument przewidywał, że w celu owej kolonizacji: a) na wolne osiedlenie w tych rejonach przedterminowo zwalniani będą więźniowie wyróżniający się swoją postawą i osiągnięciami w pracy; b) osiedlani będą w tych rejonach więźniowie, którzy odbędą już karę pozbawienia wolności, ale w wyroku sądowym będą pozbawieni prawa swobodnego wyboru miejsca zamieszkania; c) osiedlani będą więźniowie, którzy po odbyciu wyroku zechcą dobrowolnie pozostać w tych rejonach. Wszyscy pozostali więźniowie, nie podlegający przekazaniu do obozów OGPU, nadal znajdowali się w gestii republikańskich NKWD, na które nałożono obowiązek dokonania przeglądu sieci miejsc odosobnienia i uporządkowania jej wedle zasad terytorialnych i typu placówek (miejsca pozbawienia wolności dla skazanych na wyroki mniejsze niż 3 lata, więzienia śledcze, więzienia tranzytowe). Ustalono przy tym, że skazani na wyroki pozbawienia wolności od 1 roku do 3 lat powinni być zatrudnieni w specjalnych koloniach rolniczych i przemysłowych..

W ślad za tymi decyzjami Biura Politycznego nastąpiły odpowiednie decyzje organów państwowych. 11 lipca 1929 r. SNK przyjął postanowienie O wykorzystaniu pracy więźniów karnych, które niemal dosłownie powtarzało zatwierdzone przez kierownictwo partii wspomniane wyżej przedłożenie komisji. SNK w tekście swego postanowienia posługiwał się już - zgodnie z uchwałą Biura Politycznego z 27 czerwca - terminem poprawcze obozy pracy OGPU.. Aby uprawomocnić te decyzje CIK i SNK swoim postanowieniem z 6 listopada 1929 r. wprowadziły zmiany do Podstawowych zasad prawodawstwa karnego Związku SRR i republik związkowych przyjętych w 1924 r. W zmodyfikowanym dokumencie przewidywano pozbawienie wolności w poprawczych obozach pracy w oddalonych miejscowościach ZSRR na okres od 3 do 10 lat.. 7 grudnia 1929 r. SNK podjął postanowienie O finansowaniu obozów OGPU, zgodnie z którym od 1 października 1929 r. obozy sołowiecki, wiszerski i obozy północne (rejon Uchty) o łącznej pojemności 90 tys., więźniów przechodziły na samofinansowanie.. Zatem na więźniów przerzucono całą pracę związaną z ich utrzymaniem, sami swoją pracą musieli zabezpieczyć swoje istnieniem i utrzymanie obozowego gospodarstwa.

Na podstawie zmian wprowadzonych do prawodawstwa radzieckiego jesienią 1929 r. 7 kwietnia 1930 r. SNK przyjął Rozporządzenie o poprawczych obozach pracy.. Dokument ów stwierdzał, iż obozy te mają za zadanie "ochronę społeczeństwa przed szczególnie niebezpiecznymi społecznie przestępcami poprzez ich izolację połączoną z społecznie użyteczna pracą i przysposobienie tych przestępców do warunków współżycia ludzi pracy". Do poprawczych obozów pracy mogli być kierowani wyłącznie ludzie skazani: a) wyrokami sądów na pozbawienie wolności na okres nie krótszy niż 3 lata lub b) postanowieniami OGPU. Ten ostatni zapis dość istotnie rozszerzał wcześniejsze postanowienia, bowiem wymóg skazania na co najmniej 3 lata pozbawienia wolności stosował tylko do więźniów skazanych sądownie, nie wiązał go natomiast z decyzjami organów orzekających OGPU. Omawiane rozporządzenie określało strukturę obozów, zasady kierowania nimi, postępowanie z więźniami, warunki pracy, opieki medycznej, zasady nadzoru prokuratorskiego i inne kwestie związane z funkcjonowaniem obozów. M. in. wprowadzano następującą klasyfikację więźniów: kategoria pierwsza - więźniowie pochodzący z warstw pracujących, dysponujący przed skazaniem pełnią praw wyborczych, osądzeni po raz pierwszy na nie więcej niż 5 lat pozbawienia wolności i za przestępstwo inne niż kontrrewolucyjne; kategoria druga - tacy sami więźniowie jak w kategorii pierwszej, ale skazani na więcej niż 5 lat pozbawienia wolności; kategoria trzecia - "elementy i osoby niepracujące" oraz skazani za przestępstwa kontrrewolucyjne. Rozróżnienie to miało istotne znaczenie z uwagi na stosowanie w obozach trzech różnych reżimów: wstępnego, złagodzonego i ulgowego. Więźniowie objęci pierwszym z nich zatrudnieni byli przy pracach ogólnych, mieszkali w granicach obozu w specjalnych pomieszczeniach, których nie mogli opuszczać bez zezwolenia, a do pracy kierowani byli wedle spisów. Reżim złagodzony przewidywał, że więźniowie byli zatrudnieni w różnych przedsiębiorstwach i instytucjach i mieszkali w pomieszczeniach z nimi związanych, dysponowali książeczkami pracy i mogli uzyskiwać nagrody. Więźniowie objęci reżimem ulgowym mogli być zatrudniani na stanowiskach administracyjnych i urzędniczych (z wyjątkiem pochodzących z warstw niepracujących skazanych za przestępstwa kontrrewolucyjne), mogli też wychodzić poza granice obozu. Wszyscy więźniowie rozpoczynali pobyt w obozie od reżimu wstępnego, jednak czas jaki byli nim objęci zależał od kategorii więźnia. Dla kategorii pierwszej wynosił co najmniej pół roku, dla kategorii drugiej co najmniej rok, zaś dla kategorii trzeciej co najmniej 2 lata.

Dla centralnego zarządzania poprawczymi obozami pracy w kwietniu 1930 r. w OGPU utworzony został Zarząd Obozów (Uprawlenije łagieriej), w październiku tegoż roku przekształcony w Główny Zarząd Obozów (Gławnoje uprawlenije łagieriej - GUŁag)..

W rezultacie decyzji politycznych i aktów prawnych z lat 1929-1930 system penitencjarny ZSRR został podzielony na dwa segmenty. Pierwszy tworzyły poprawcze obozy pracy (ITŁ) OGPU, w których więzieni byli skazani wyrokami sądowymi na co najmniej 3 lata pozbawienia wolności oraz skazani orzeczeniami organów OGPU. Na drugi składały się miejsca odosobnienia podległe NKJu, w których przetrzymywani byli więźniowie skazani na niższe wyroki.

Kilka miesięcy później zakończyła się walka między OGPU a NKWD RSFSR o kontrolę nad zesłańcami i wykonywaną przez nich pracą. Ostatecznie zadecydowało o tym postanowienie SNK z 1 lipca 1931 r. Całokształt zadań związanych z zarządzaniem rzeszą specjalnych przesiedleńców, wykorzystaniem ich siły roboczej, ich zagospodarowaniem w miejscach przymusowego osiedlenia, warunkami bytowymi i socjalnymi poruczony został Głównemu Zarządowi Obozów OGPU, w obrębie którego utworzono Wydział do spraw Specjalnych Przesiedleńców (Otdieł po spiecpieriesielencam). Jego terenowymi ekspozyturami stały się wydziały specjalnych osiedleń (otdieły spiecposielenij - OSP) w tych pełnomocnych przedstawicielstwach OGPU, na terenie których zlokalizowane były miejsca przymusowego osiedlenia.. OGPU uzyskało też prawo kontrolowania zasobów materialnych i finansowych przydzielanych organizacjom i instytucjom gospodarczym w celu zaspokajania potrzeb zesłańców.. W ten sposób ukształtował się zrąb struktury zarządzającej zbiorowością zesłańczą. Od 20 kwietnia 1933 r. na mocy postanowienia SNK dotychczasowy Główny Zarząd Obozów OGPU został przemianowany na Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy (Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych posielenij) OGPU.




3.2. Miejsca odosobnienia

Liczba więźniów obozów OGPU szybko rosła. l lipca 1929 r. było ich 22848, l stycznia 1930 r. już 95064, a do l czerwca 1930 r. przybyło jeszcze o ok. 60000. Tak więc w tym okresie liczba osadzonych w obozach stała się już porównywalna z liczbą więźniów NKWD (szacuje się, że na początku 1930 r. było ich 250-300 tys.).. W latach 1930-1934 nastąpiło niemal jej potrojenie, a średnie przyrosty roczne przekraczały 30 %.



Liczba więźniów w obozach GUŁag w latach 1930-1934.


Rok (stan na 1 stycznia)
Liczba więźniów
1930
95064
1931
212000
1932
268700
1933
334000
1934
510307

Źródło: A. N. Dugin, Nieizwiestnyj GUŁAG. Dokumienty i fakty, Moskwa 1999, s.54-55; M. Smirnow, S. Sigaczow, D. Szkapow, System miejsc uwięzienia w ZSRR w latach 1929-1960, [w:] Łagry. Przewodnik encyklopedyczny, pod red. N. Ochotina i A. Roginskiego, Warszawa 1998, s.27.



W związku z rozpoczętym w styczniu 1930 r. "rozkułaczaniem" wezbrała kolejna wielka fala aresztowań. 3 lutego 1930 r. Prezydium CIK ZSRR wydało postanowienie, zgodnie z którym na czas kampanii likwidacji "kułactwa" OGPU otrzymało prawo delegowania pełnomocnictw orzekania pozasądowego na swoich przedstawicieli w krajach i obwodach. W terenie powstawały "trójki" z udziałem przedstawicieli krajowych i obwodowych komitetów WKP (b), krajowych i obwodowych komitetów wykonawczych i prokuratury. Skład "trójek" zatwierdzało Kolegium OGPU. Do maja 1930 r. rozkułaczonych zostało ponad 320 tys. gospodarstw i wysiedlono 98 tys. rodzin (500 tys. osób). Ponadto przeprowadzono masowe aresztowania - od stycznia do października 1930 r. aresztowano 283717 osób zaliczonych do pierwszej kategorii "kułaków". 180 tys. osób przeszło przez "trójki" OGPU, na rozstrzelanie skazano 19 tys., na zesłanie - 47 tys. osób, a na różne wyroki pozbawienia wolności ok. 100 tys. osób.. Ci nowi więźniowie byli zatrudnieni przede wszystkim w gospodarce leśnej oraz przy budowie linii kolejowych i dróg. Wzrost produkcji drewna był dzięki temu niezwykły. W 1929 r. SŁON produkował 37 razy więcej drewna niż w 1926 r., a w 1930 r. produkcja wzrosła o 300 %. Ten przyrost był następstwem nie tylko wzrostu liczby pracujących więźniów, ale także wzrostu wydajności pracy, będącego konsekwencją karania za pracę nieefektywną..

Jednakże to nie więźniowie obozów OGPU tworzyli w tym okresie główną masę osób represjonowanych i stanowili główny obiekt eksploatacji. Byli nim specjalni przesiedleńcy. Według danych OGPU tylko w latach 1930-1931 na zesłanie skierowano 1803392 osoby, podczas gdy liczba przetrzymywanych w obozach OGPU wynosiła 1 stycznia 1932 r. 268700 osób..

Zmiany dokonane w polityce karnej i represyjnej ZSRR na przełomie lat 20. i 30. spowodowały konieczność nowej kodyfikacji prawa. 1 sierpnia 1933 r. Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy i Rada Komisarzy Ludowych Rosyjskiej FSRR zatwierdziły nowy Isprawitielno-trudowoj kodieks.. Miejsca pozbawienia wolności w myśl tego dokumentu dzieliły się na: a) izolatory dla osób będących w toku śledztwa, b) punkty przesyłkowe, c) poprawcze kolonie pracy (przemysłowe, rolnicze, robót masowych i karne), d) instytucje o charakterze medycznym (w tym kolonie dla chorych i instytuty analiz psychiatrycznych), e) instytucje dla niepełnoletnich. Kodeks ustalał, że podstawowym typem miejsc pozbawienia wolności mają być kolonie robocze rozmaitych rodzajów, w których osadzani byli skazani w zależności od ich "klasowego niebezpieczeństwa", położenia socjalnego, wieku i perspektyw poprawy. Osadzeni w koloniach otrzymywali zapłatę za pracę wedle taryf ustalonych przez NKJu i Centralną Radę Związków Zawodowych. Jeśli nie było nieodzowne stosowanie kary pozbawienia wolności, podstawowym środkiem miały być prace poprawcze bez pozbawienia wolności, połączone ewentualnie z zesłaniem w celu odizolowania skazanego od jego dotychczasowego środowiska. Skazanym na zesłanie w połączeniu z pracami poprawczymi należało się wynagrodzenie takie samo jak wolnym pracownikom danej gałęzi gospodarki o podobnych kwalifikacjach, jednakże potrącano im 5-15 % zapłaty na koszty utrzymania poprawczych instytucji pracy. Ogólny zarząd instytucjami prac poprawczych sprawował NKJu poprzez Główny Zarząd Instytucji Prac Poprawczych (Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowymi uczrieżdienijami - GUITU).

Tak więc nadal utrzymywał się podział na miejsca odosobnienia podlegle NKJu i OGPU, przy czym - jak można sądzić - pierwszy z tych systemów przeznaczony był dla więźniów stanowiących z punktu widzenia władz mniejsze zagrożenie, zaś drugi dla przestępców uznawanych za niebezpieczniejszych, w tym politycznych. Personel GUITU był słabiej wykształcony (aż 71 % kadr miało tylko wykształcenie początkowe), był też gorzej opłacany niż kadra obozów OGPU. Także więźniowie GUITU byli "gorszej jakości": tylko 3-4 % z nich należało przed 1920 r. do tzw. klas niepracujących, podczas gdy w miejscach odosobnienia OGPU było takich ponad 50 %. OGPU był przy tym instytucją ogólnozwiązkową, podczas gdy GUITU były urzędami republikańskimi: każda republika miała swój NKJu i swój GUITU..

Następną po kolektywizacji i rozkułaczaniu falę więźniów przyniosły decyzje zaostrzające wydatnie kary za różne przestępstwa. 7 sierpnia 1932 r. ukazał się dekret O ochronie mienia przedsiębiorstw państwowych, kołchozów i kooperatyw i o umacnianiu własności społecznej. Wprowadzał on zagrożenie karą 10 lat pozbawienia wolności, a nawet karą śmierci za zamachy na własność państwową i karą 5-10 lat za zabór mienia kołchozowego. W lutym 1933 r. NKJu - zapewne pod wpływem wystąpienia Stalina na styczniowym plenum KC WKP (b) - zapowiedział, iż sędziowie nie realizujący zaostrzonej polityki karnej zostaną uznani za "wrogów ludu". W ciągu pierwszych 5 miesięcy działania dekretu aresztowanych zostało na jego podstawie ponad 54 tys. osób, a w ciągu pierwszego roku obowiązywania - ok. 300 tys. Tak gwałtowny wzrost liczby aresztowanych i więźniów zaniepokoił jednak władze i to tak dalece, że 8 maja 1933 r. Stalin i Mołotow skierowali list do partii i wszystkich organów państwa, w którym skrytykowali nieokiełznaną politykę aresztowań. Zalecono zmniejszenie liczby więźniów o połowę. OGPU i Prokuratura ZSRR ustanowiły limity więźniów dla każdego obwodu i republiki. Osoby skazane na więcej niż 5 lat zostały przesunięte do obozów OGPU, zaś osoby skazane na 3-5 lat przeniesiono do osiedli specjalnych OGPU. Szacuje się, że dekret z 7 sierpnia 1932 r. spowodował wzrost populacji więźniów OGPU o ok. 100 tys..

Dane dotyczące liczby placówek i więźniów pozostających w systemie GUITU są tylko fragmentaryczne. Wiadomo, że w końcu 1934 r. GUITU NKJu RSFSR posiadał 524 placówki pozbawienia wolności. W poprawczych instytucjach pracy przetrzymywano 205710 skazanych na karę pozbawienia wol.ności (bez nieletnich), w tym 69595 w więzieniach. Ponadto było 51400 więźniów objętych śledztwem. Liczba więźniów niepełnoletnich sięgała prawdopodobnie ok. 10000, a zatem łączna liczba skazanych i objętych śledztwem wynosiła ok. 267000. Nadto było 668841 osób skazanych na prace poprawcze bez pozbawienia wolności. Liczbę więźniów w ITU w całym ZSRR na koniec 1934 r. szacuje się na 400000 osób, w tym ok. 300000 skazanych..

Dążenie do wykonania za wszelką cenę pierwszego planu pięcioletniego zmieniło dawne idee reedukacji więźniów. Wymiar sprawiedliwości zaczął uznawać za miarę sukcesu produktywność więźniów. Więźniowie, którzy w pracy przekraczali normy o 20 % byli uznawani za lepiej reedukowanych niż ci, którzy przekraczali je o 10 %. W 1931 r. NKJu ogłosiło, że walka o samowystarczalność miejsc odosobnienia przyniosła zwycięstwo, a budżet zakładał nawet dochodowość systemu. W rzeczywistości jednak praca więźniów nie przynosiła dochodów i nie pokrywała nawet kosztów ich utrzymania. Samofinansowanie systemu GUMZ było możliwe tylko dzięki pobieraniu 25-50 % płacy pracujących przymusowo bez pozbawienia wolności..

Produkcja GUMZ-GUITU szybko rosła. Jeśli jej rozmiar w 1930 r. przyjąć za 100, to w 1931 r. wyniosła 220, w 1932 r. - 335, a planowana na 1934 - aż 552. Wydajność pracy w instytucjach GUITU wzrosła w tym okresie o 10-20 %, ale głównie w instytucjach przemysłowych. Rolnicze miejsca odosobnienia podporządkowane GUITU były w gorszym stanie, niezależnie od przechwałek różnych działaczy zapowiadających, że obozy rolnicze staną się wzorcem gospodarstw kolektywnych. Ich produktywność w 1933 r. była znacząco niższa niż kołchozów. Sukces odnotowywały podległe GUITU przedsiębiorstwa leśne, głównie dlatego, że prace w lasach trwały teraz niemal przez cały rok, a nie tylko sezonowo. W przeciwieństwie do pierwszej pięciolatki drugi plan pięcioletni, na lata 1933-1937, włączył produkcję instytucji podległych GUITU do planowanej produkcji ogólnej ZSRR.. GUITU miał trudności w organizowaniu własnych robót i stopień wykorzystania siły roboczej więźniów nie był zadowalający. l sierpnia 1932 r. w GUITU NKJu RSFSR 26,3 % skazanych na pozbawienie wolności w ogóle nie pracowało, 16,2 % zajmowało się obsługą gospodarczą samych miejsc uwięzienia, a tylko 57,5 % pracowało w produkcji. Wskaźnik wykonania planu w całym GUITU NKJu RSFSR nie przekroczył 70 %.. Placówki NKJu nie zrealizowały samodzielnie ani jednego dużego przedsięwzięcia gospodarczego.

Tymczasem OGPU na początku lat 30. przystąpiło do realizacji wielkich projektów inwestycyjnych. Pierwszym z nich była budowa Kanału Białomorsko-Bałtyckiego. Budowę tego gigantycznego przedsięwzięcia rozpoczęto w 1931 r. bez odpowiednich analiz ekonomicznych, za to z politycznym nakazem jak najszybszego uruchomienia kanału. W istniejących warunkach jedynym sposobem zapewnienia odpowiedniej ilości siły roboczej było masowe zatrudnienie więźniów. Zadaniem tym obarczono OGPU i pierwotnie jego funkcja ograniczała się wyłącznie do zapewnienia siły roboczej dla kombinatu Biełomorstroj podporządkowanego Ludowemu Komisariatowi Komunikacji. Klu.czowe znaczenie dla rozwoju systemu obozowego miało przekazanie pod koniec 1931 r. zarządu budowy OGPU i jednoczesne utworzenie Białomorsko-Bałtyckiego ITŁ, który stał się podstawą całego przedsięwzięcia. Tym samym OGPU z dostarczyciela siły roboczej przekształcił się w wykonawcę inwestycji, odpowiadającego za całokształt zadania.. 17 sierpnia 1933 r. SNK przyjął postanowienie o utworzeniu Kombinatu Biełomorsko-Bałtyckiego (KBB). W dokumencie tym stwierdzono: "Biełbałtkombinatowi przyznaje się monopolistyczne prawo eksploatacji kanału i istniejących bogactw przylegających do niego rejonów". W zarząd BBK przechodziły wszystkie znajdujące się na terytorium tych rejonów przedsiębiorstwa. Operacje kombinatu do 1 stycznia 1936 r. zwolnione były od jakichkolwiek podatków i świadczeń. W cytowanym postanowieniu stwierdzano przy tym, że "żadne instytucje i osoby bez specjalnej zgody SNK nie maja prawa wtrącać się w administracyjno-gospodarczą i operacyjną działalność kombinatu"..

Szczególną rolę w rozwoju systemu obozowego odegrało inne wielkie przedsięwzięcie gospodarcze. 11 listopada 1931 r. KC WKP (b) przyjął uchwałę O Kołymie, nakazującą utworzyć specjalne zjednoczenie zajmujące się zagospodarowaniem obszarów położonych w górnym biegu Kołymy, a zwłaszcza wydobyciem złota. Kierownictwo przedsiębiorstwa postanowiono powierzyć Eduardowi Bierzinowi, a kontrolę nad tym przedsięwzięciem - zastępcy przewodniczącego OGPU Gienrichowi Jagodzie.. Wykonując tę decyzję 13 listopada Rada Pracy i Obrony ZSRR podjęła uchwałę o utworzeniu Państwowego Zjednoczenia Budownictwa Drogowego i Przemysłowego w Rejonie Górnej Kołymy - "Dalstroj", a następnego dnia Bierzin został powołany na dyrektora zjednoczenia. "Dalstroj" podlegał Radzie Pracy i Obrony, a po jej likwidacji - SNK aż do 4 marca 1938 r., kiedy to podporządkowano go NKWD ZSRR jako Zarząd Główny Budownictwa Dalekiej Północy. W październiku 1932 r. teren działalności "Dalstroju" (wówczas ok. 400 tys. km2) został wydzielony jako samodzielna jednostka administracyjna w ramach Kraju Dalekowschodniego, a równocześnie Bierzin jako pełnomocnik Dalekowschodniego Krajowego Komitetu WKP (b) zyskał kompetencje kierownika organizacji partyjnej na tym terenie. 1 kwietnia 1932 r. do obsługi "Dalstroju" powołano Północno-Wschodni ITŁ (Siewwostłag), podporządkowując go administracyjnie i ekonomicznie Bierzinowi. W grudniu 1932 r. nastąpiła unifikacja "Dalstroju" i Siewwostłagu i praktyczne połączenie tych instytucji w jeden organizm. Formalnie rzecz biorąc "Dalstroj" nie był częścią GUŁag, a Bierzin faktycznie podlegał bezpośrednio Jagodzie, co dawało mu dużą niezależność. Sytuacja ta zmieniła się dopiero gdy w grudniu w 1937 r. Bierzin pod absurdalnymi zarzutami szpiegostwa został aresztowany, a 1 sierpnia 1938 r. stracony, podobnie jak wielu jego współpracowników. Na podstawie uchwały SNK "Dalstroj" został wówczas przekazany NKWD i stał się elementem imperium GUŁag..

Jesienią 1932 r. OGPU przejął od Ludowego Komisariatu Komunikacji budowę Bajkalsko-Amurskiej Magistrali Kolejowej - w związku z czym utworzono Bajkalsko-Amurski ITŁ - oraz rozpoczął największe przedsięwzięcie: budowę kanału Moskwa-Wołga, którą obsługiwał Dmitrowski ITŁ, a nadzorował pomocnik a następnie zastępca szefa GUŁag Semen Firin-Pupko.. 20 października 1932 r. Biuro Polityczne KC WKP (b) podjęło uchwałę o utworzeniu Zjednoczenia Uchtyjsko-Pieczorskiego ("Uchtpiecztrest") z prawami analogicznymi jak "Dalstroj"..

Zaangażowanie GUŁag w sztandarowe przedsięwzięcia inwestycyjne zaowocowało wzmożonym dążeniem do wzrostu wydajności pracy więźniów i do maksymalnego ich wykorzystania jako siły roboczej. 1 stycznia 1933 r. pracowało aż 92 % więźniów GUŁag, z tego 81 % w produkcji. Efektem tej polityki był jednak wyraźny wzrost umieralności w obozach: o ile w 1931 r. zmarło 2,9% średniorocznego stanu więźniów, to w 1932 r. już 4,8..

l stycznia 1934 r. pod bezpośrednim zarządem GUŁag znajdowało się 14 ITŁ. Większość z nich obsługiwała przedsiębiorstwa produkcyjne OGPU, realizujące najważniejsze zadania rządowe, takie jak: Kombinat Białomorsko-Bałtycki, Zjednoczenie Uchtyjsko-Pieczorskie, Zarząd Budowy BAM, "Dalstroj". 1 stycznia 1934 r. kontyngent więźniów przebywających w obozach wynosił 510309 osób. Prawie połowa z nich (221039) była skupiona w trzech ITŁ (Dmitłagu, Biełbałtłagu i Bamłagu).. Tak więc w 1932 r. OGPU stało się potężnym czynnikiem ekonomicznym, zarządzającym w taki czy inny sposób wielkimi przedsięwzięciami przemysłowo-komunikacyjnymi o strategicznym znaczeniu dla rozwoju gospodarczego ZSRR.





3.3. Zesłania

Decyzja o rozpoczęciu tzw. zsyłki kułackiej, tj. masowych wysiedleń chłopstwa została podjęta przez Biuro Polityczne KC WKP (b) 30 stycznia 1930 r. w formie uchwały O przedsięwzięciach mających na celu likwidację gospodarstw kułackich w rejonach powszechnej kolektywizacji. Wykonując tę uchwałę CIK i SNK 1 lutego przyjęły postanowienie O przedsięwzięciach mających na celu umocnienie socjalistycznej przebudowy rolnictwa w rejonach powszechnej kolektywizacji i walkę z kułactwem, a 4 lutego wydana została tajna instrukcja dla centralnych komitetów wykonawczych, rad komisarzy ludowych republik związkowych i autonomicznych oraz komitetów wykonawczych krajów i obwodów dotycząca tzw. rozkułaczania.. Wysiedlenia dotyczyły tej części tzw. kułaków, których gospodarstwa zaliczone zostały do drugiej spośród trzech kategorii gospodarstw "kułackich"..

W początkowym okresie tzw. zsyłki kułackiej między OGPU a NKWD RSFSR toczyła się walka o to, który z tych organów odgrywać będzie decydującą rolę w kierowaniu procesem przesiedleń. Początkowo OGPU odpowiadało jedynie za akcję wysiedleńczą i transport deportowanych do miejsc przeznaczenia. Postanowienie CIK i SNK z 3 października 1930 r. odpowiedzialnymi za organizację i zarządzanie specjalnymi osiedlami czynił krajowe i obwodowe komitety wykonawcze w Rosyjskiej FSRR oraz rady komisarzy ludowych w pozostałych republikach związkowych. Bezpośredni zarząd wykonywać miały rejonowe komitety wykonawcze poprzez działającego w każdym specjalnym osiedlu pełnomocnika.. Od wiosny 1931 r. uległo to zmianie. OGPU zajął się także rozsiedleniem zesłańców, ich urządzaniem w miejscach przymusowego osiedlenia, wykorzystaniem ich jako siły roboczej. Wiązało się to z ujawnionymi w kwietniu 1930 r. ideami kolonizacji Syberii pod kontrolą OGPU i wprowadzenia do krwioobiegu gospodarczego ZSRR ogromnych bogactw tego regionu poprzez wykorzystanie zasobów siły roboczej więźniów i zesłańców umieszczanych w sieci obozów i specjalnych osiedli.. 18 sierpnia 1930 r. SNK przyjął uchwałę O przedsięwzięciach związanych z przeprowadzeniem specjalnej kolonizacji w krajach Północnym i Syberyjskim i w obwodzie uralskim. Jej głównym przesłaniem było maksymalne wykorzystanie pracy specjalnych przesiedleńców w pozbawionych siły roboczej regionach, przy czym priorytet przyznano gospodarce leśnej, rybołówstwu i przemysłowi, natomiast w rolnictwie nakazywano zatrudniać tylko tych przesiedleńców, których siła robocza nie mogła być spożytkowana w wymienionych działach gospodarki..

Ostatecznie o sukcesie OGPU w konkurencji z NKWD RFSRR rozstrzygnęło postanowienie SNK z 1 lipca 1931 r. OGPU zyskał prawo kierowania całokształtem problemów związanych z zesłaniami i wykorzystywaniem pracy zesłańców. Zadania zarządzania rzeszą specjalnych przesiedleńców, wykorzystaniem ich siły roboczej, ich zagospodarowaniem w miejscach przymusowego osiedlenia, warunkami bytowymi i socjalnymi poruczone zostały GUŁag OGPU. Kierownictwo problematyką specjalnych przesiedleńców wyjęte zostało zatem z kompetencji administracji państwowej i znalazło się w gestii policji politycznej. Utworzono w związku z tym wydziały specjalnych osiedleń (otdieły spiecposielenij - OSP) w ramach centralnego i terenowego aparatu OGPU. OGPU uzyskało też prawo kontrolowania zasobów materialnych i finansowych przydzielanych organizacjom i instytucjom gospodarczym w celu zaspokajania potrzeb zesłańców.. W ten sposób na dłużej ukształtował się zrąb struktury zarządzającej zbiorowością zesłańczą. Zasadniczym ogniwem tej struktury był Wydział do spraw Specjalnych Przesiedleńców (Otdieł po spiecpieriesielencam) usytuowany w obrębie GUŁag OGPU. Jego terenowymi odpowiednikami stały się OSP w tych pełnomocnych przedstawicielstwach OGPU, na terenie których zlokalizowane były miejsca przymusowego osiedlenia.. Od 20 kwietnia 1933 r. na mocy postanowienia SNK dotychczasowy Główny Zarząd Obozów OGPU został przemianowany na Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy (Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych posielenij) OGPU..



4.1. Unifikacja systemu

10 lipca 1934 r. na mocy dekretu CIK został utworzony ogólnozwiązkowy Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (Narodnyj komissariat wnutriennych dieł Sojuza Sowieckich Socjalisticzeskich Riespublik - NKWD SSSR). Nowy resort wchłonął OGPU, który w istocie rzeczy stał się jego bazą instytucjonalną i kadrową. Początkowo struktura centralnego aparatu NKWD SSSR prawie nie różniła się od struktury byłego OGPU. 21 sierpnia 1934 r. zarząd obozów i osiedli pracy zyskał miano Głównego Zarządu Obozów i Osiedli Pracy NKWD.

10 października 1934 r. Prezydium CIK i SNK przyjęły postanowienie O przekazaniu Głównego Zarządu Miejsc Uwięzienia w gestię NKWD. Postanowienie nakazywało "przekazać w gestię NKWD ZSRR i jego organów terenowych pozostające w gestii NKJu republik związkowych poprawcze instytucje pracy (domy uwięzienia, izolatory, poprawcze kolonie pracy i biura prac przymusowych)", zlikwidować w republikach związkowych zarządy główne poprawczych instytucji pracy NKJu, a dla kierowania przejętymi instytucjami w ramach Głównego Zarządu Poprawczych Obozów Pracy, Osiedli Pracy i Miejsc Uwięzienia (Gławnoje uprawlenije łagieriej, trudowych posielenij i miest zakluczenija - GUŁTPiMZ) utworzyć Wydział Miejsc Uwięzienia (Otdieł miest zakluczenija - OMZ). Na szczeblu republik, krajów i obwodów zarządzanie przejętymi ITU powierzono wydziałom miejsc uwięzienia utworzo.nym we właściwych NKWD i UNKWD.. 27 października 1934 r. CIK i SNK wydały dekret niemal dosłownie powtarzający postanowienie Prezydium CIK i SNK z 10 października.. Na początku 1935 r. wszystkie placówki penitencjarne wraz ze związanymi z nimi przedsiębiorstwami pozostawały już zatem w gestii resortu spraw wewnętrznych.

29 września 1938 r. ze struktury GUŁag został wyłączony OMZ, który połączono z Wydziałem Więziennym NKWD tworząc Główny Zarząd Więzienny (Gławnoje tiuremnoje uprawlenije - GTU) NKWD. W związku z tym dla centralnego organu zarządzającego systemem obozowo-zesłańczym ustalono nową nazwę: Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy i Osiedli Pracy (Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i trudowych posielenij - GUITŁiTP). 13 czerwca 1939 r. nastąpiła kolejna zmiana i odtąd nazwa tego ogniwa NKWD brzmiała: Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy (Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij - GUITŁiK).





4.2. Polityka karna

W myśl postanowienia CIK i SNK z 5 listopada 1934 r. NKWD uzyskał prawo stosowania wobec osób uznanych za społecznie niebezpieczne: a) ssyłki na okres do 5 lat do miejscowości wyszczególnionych na specjalnej liście NKWD; b) wysyłki na okres do 5 lat z zakazem zamieszkania w stolicach, wielkich miastach i przemysłowych ośrodkach ZSRR; c) wysyłki poza granice ZSRR; d) osadzania w poprawczych obozach pracy na okres do 5 lat. Środki te były orzekane przez OSO przy NKWD SSSR, działające pod przewodnictwem zastępcy ludowego komisarza spraw wewnętrznych (w skład OSO wchodzili ponadto: zastępcy ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR, pełnomocnik NKWD SSSR na teren RFSRR, naczelnik Głównego Zarządu Milicji, ludowy komisarz spraw wewnętrznych republiki, na terenie której powstała sprawa, a w posiedzeniach OSO uczestniczył także prokurator ZSRR lub jego zastępca). W postanowieniu podtrzymany został wymóg, aby w przypadku ssyłki oraz skierowania do obozu orzeczenia OSO miały charakter indywidualny oraz aby określone w nich były czas i miejsce odbywania kary.. W maju 1935 r. rozkazem Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR w komisariatach ludowych i zarządach spraw wewnętrznych republik, krajów i obwodów zostały utworzone "trójki", na które rozciągnięto uprawnienia OSO. W ich skład wchodzili: szef ludowego komisariatu bądź zarządu lub jego zastępca, naczelnik zarządu milicji i naczelnik wydziału, w którym prowadzona była rozpatrywana sprawa. W posiedzeniach "trójki" uczestniczył prokurator republiki, kraju czy obwodu. Wedle danych Jagody przekazanych Mołotowowi w 1935 r. OSO przy NKWD SSSR skazało 3262 osoby za "trockistowsko-zinowiewowską działalność kontrrewolucyjną", 9993 osoby za agitację kontrrewolucyjną i oszczerstwa, 3376 osób za zamiary terrorystyczne i oszczerstwa na przywódców partii i rządu, 5130 "byłych ludzi" z Leningradu, 3623 osoby za przynależność do partii i grup antyradzieckich, 7728 przestępców kryminalnych (handlarze walutami, awanturnicy itp.). Ponadto lokalne "trójki" osądziły 122726 złodziei, chuliganów, recydywistów..

W lipcu 1937 r. w związku z nasileniem represji w republikach, krajach i obwodach utworzono nowe "trójki", o składzie odmiennym niż te z 1935 r. Tworzyli je tym razem: 1) komisarz spraw wewnętrznych republiki bądź naczelnik zarządu spraw wewnętrznych kraju lub obwodu, 2) pierwszy sekretarz komitetu centralnego partii w republice związkowej lub odpowiednio - krajowego czy też obwodowego komitetu partii i 3) republikańscy (krajowi, obwodowi) prokuratorzy). Rozpatrywane przez te "trójki" sprawy należały do dwóch kategorii. Do pierwszej zaliczano sprawy kończące się wyrokiem rozstrzelania, do drugiej - uwięzienia w łagrach na okres 8-10 lat. W związku z rozkazami NKWD z 11 sierpnia 1937 r. i 20 września 1937 r. spisy osób podlegających represjonowaniu rozpatrywane były także przez "dwójki" złożone z ludowego komisarza spraw wewnętrznych republiki (naczelnika zarządu spraw wewnętrznych kraju czy obwodu) wespół z prokuratorem republiki (kraju, obwodu). Istniała także tzw. wyższa dwójka składająca się z Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR i Prokuratora ZSRR. Na podstawie postanowienia SNK i KC WKP (b) z 17 listopada 1938 r. O aresztach, nadzorze prokuratorskim i prowadzeniu śledztwa Ludowy Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR rozkazem z 26 listopada 1938 r. rozwiązał "dwójki" i "trójki". Jednakże utrzymane zostały pozasądowe funkcje Kolegium Specjalnego i Kolegium NKWD..

Wobec trudności, jakie przeżywał system penitencjarny pod koniec lat 30., nowy szef NKWD Ławrientij Beria zaproponował podjęcie działań sanacyjnych, mających przede wszystkim poprawić efektywność ekonomiczną obozów. 10 kwietnia 1939 r. przekazał swój program Biuru Politycznemu KC WKP (b). Za niezbędne uznał przede wszystkim zwiększenia odsetka więźniów zdolnych do pracy i pracujących. Beria wskazywał, że 1 marca w obozach było 250 tys. więźniów niezdolnych do pracy, a śmiertelność w 1938 r. wyniosła 8%. Aby tę sytuację zmienić, konieczne było odstąpienie od zbyt niskiej normy żywieniowej wynoszącej 1400 kalorii dziennie. Równocześnie ludowy komisarz spraw wewnętrznych proponował zwiększenie dyscypliny pracy, likwidację przedterminowych zwolnień, wydłużenie czasu pracy do jedenastu godzin dziennie.. Zapewne następstwem tego przedłożenia Berii były regulacje prawne z czerwca 1939 r.

15 czerwca 1939 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało dekret znoszący stosowanie warunkowych zwolnień przedterminowych w odniesieniu do więźniów obozów. Równocześnie nakazano przerwanie praktyki zaliczania jednego dnia pracy za dwa dni wyroku. Bodźcem dla podnoszenia wydajności pracy w obozach miało być w myśl tego dekretu poprawienie zaopatrzenia i wyżywienia, złagodzenie reżimu obozowego wobec więźniów uzyskujących najlepsze wyniki w pracy oraz stosowanie wobec nich nagród pieniężnych. Tylko w wyjątkowych wypadkach, w stosunku do więźniów w długim okresie czasu uzyskujących wysokie wskaźniki produkcyjne, na osobny wniosek naczelnika obozu najwyższy organ ludowego komisariatu spraw wewnętrznych ZSRR, a mianowicie jego Kolegium mogło podjąć decyzję o przedterminowym zwolnieniu warunkowym. W odniesieniu do bumelantów, więźniów odmawiających podejmowania pracy i dezorganizujących produkcję nakazano stosowanie surowych środków przymusu takich jak karcer, pogorszenie warunków bytowych, zaostrzony reżim, a nawet kary sądowe do kary śmierci włącznie. "Obozową silę roboczą" należało przy tym zaopatrywać w żywność i odzież w stopniu umożliwiającym jej maksymalne wykorzystanie.. Kilka dni później, 20 czerwca Prezydium Rady Najwyższej zniosło przedterminowe zwolnienie warunkowe także wobec więźniów odbywających wyroki w poprawczych koloniach pracy i więzieniach..

Szczególne znaczenie miał dekre.t z 26 czerwca 1940 r. O przyjęciu ośmiogodzinnego dnia i siedmiodniowego tygodnia pracy oraz o zakazie samowolnego opuszczania przez robotników zakładu pracy. Nieusprawiedliwiona absencja bądź spóźnienie przekraczające 20 minut podlegały sankcjom karnym w postaci 6 miesięcy prac przymusowych bez pozbawienia wolności, utraty części zarobków bądź pozbawienia wolności na okres od 2 do 4 miesięcy. 10 sierpnia tego samego roku przyjęto dekret podnoszący z 1 roku do 3 lat kary za brakoróbstwo w produkcji, chuligaństwo, drobne kradzieże. Przepisy te w ciągu pierwszych 6 miesięcy ich stosowania były podstawą skazania ponad 1,5 milio.na osób, w tym prawie 400 tys. na kary więzienia, co tłumaczy bardzo silny przyrost liczby więźniów od lata 1940 r.

30 kwietnia 1941 r. Komitetowi Centralnemu WKP (b) i Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR (tj. Stalinowi i Mołotowowi) przedstawione zostały projekty dwóch dokumentów: dekretu Prezydium Rady Najwyższej O uzupełniającym wymiarze kary - zesłaniu na osiedlenie na 20 lat oraz postanowienia KC WKP (b) i SNK O wprowadzeniu jako uzupełniającego wymiaru kary stosowanego przez Kolegium Specjalne przy NKWD i organy sądowe zesłania na osiedlenie na 20 lat. Postanowienie to przewidywało nadania OSO przy NKWD prawa: a) orzekania jako kary uzupełniającej, wykonywanej po zakończeniu kary zasadniczej, zesłania na osiedlenie w oddalonych miejscowościach ZSRR na 20 lat wobec osób skazanych przez OSO na uwięzienie w ITŁ bądź więzieniach na okres 5-8 lat, b) orzekania samodzielnej kary zesłania na osiedlenie na okres 20 lat wobec "elementów społecznie niebezpiecznych". W art. 2 tegoż dokumentu znalazł się zapis rozciągający jego działanie na wszystkich wcześniej skazanych przez OSO, Kolegium OGPU i "trójki" NKWD na uwięzienie w obozach i więzieniach na 5-10 lat, którym wyrok kończył się po 15 czerwca 1941 r. Zesłaniu na 20 lat podlegali także skazani przez normalne sądy na pozbawienie wolności.





4.3. Więzienia

Struktura organizacyjna systemu więzień przez dłuższy czas zachowała dwoisty charakter. Po utworzeniu NKWD SSSR dotychczasowy Wydział Więzienny OGPU wszedł w skład Zarządu Administracyjno-Gospodarczego NKWD i kontrolował wszystkie więzienia polityczne (tzw. politizolatory) byłego OGPU. Natomiast więzieniami podległymi dotąd NKJu zarządzał OMZ. 11 listopada 1935 r. politizolatory i izolatory NKWD zostały przemianowane na więzienia NKWD. 28 listopada 1936 r. Wydział Więzienny Zarządu Administracyjno-Gospodarczego został przeniesiony do Głównego Zarządy Bezpieczeństwa Państwowego (Gławnoje uprawlenije gosudarstwiennoj biezopasnosti - GUGB) NKWD, a 25 grudnia przemianowano go na 10 Wydział GUGB NKWD. 9 czerwca 1938 r. został on zreorganizowany w samodzielny Wydział Więzienny NKWD, a 29 września 1938 r. połączono go z OMZ GUŁag tworząc Główny Zarząd Więzienny (Gławnoje tiuremnoje uprawlenije - GTU) NKWD, w którym skoncentrowano wszystkie instytucje więzienne w kraju. W efekcie tych zmian i reorganizacji w końcu 1939 r. GTU były podporządkowane: centralne więzienia GUGB NKWD, dwa więzienia GUBG dla skazanych, więzienia ogólne, więzienia wewnętrzne i cele wewnętrzne NKWD i UNKWD, więzienia specjalnego przeznaczenia. Równocześnie część więzień przekazano GUŁag jako punkty przesyłkowe. W lutym 1941 r., w związku z podziałem NKWD na Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) i Ludowy Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB), część więzień spod zwierzchnictwa NKWD przeszła pod zarząd 2 Wydziału NKGB, a w NKWD zorganizowano Zarząd Więzienny (Tiuremnoje uprawlenije).

Łączna liczba uwięzionych w placówkach OMZ l stycznia 1935 r. wynosiła 293506.. 1 stycznia 1938 r., a więc w okresie wzmożonego terroru, w przebywało tam 562838 więźniów, w tym: 4392 już skazanych, 395941 objętych śledztwem, 40350 w toku postępowania kasacyjnego, a w toku przesyłki było 122155 osób.. 1 stycznia 1939 r. w więzieniach OMZ NKWD przebywało 342131 osób, w tym: 226503 w toku śledztwa, 74489 skazanych (wśród nich jednak tylko 2997 było skazanych na odbycie wyroków w więzieniu), 32151 w toku postępowania kasacyjnego i 8988 w tranzycie. 1 lutego 1939 r. w więzieniach NKWD znajdowało się 350538 osób, w tym w śledztwie pozostawało 236145 osób, w toku postępowania kasacyjnego - 34260 osób, a w tranzycie 6044 osoby, natomiast pozostali więźniowie mieli już wyroki, ale tylko 9722 osoby skazane były na karę więzienia, reszta oczekiwała zaś na przeniesienie do poprawczych obozów pracy (42462 osoby), poprawczych kolonii pracy i na zesłanie.. W ciągu roku 1939 nastąpił dość znaczny spadek liczby więźniów: 1 kwietnia było ich 281891, 1 lipca - 196854, 1 października - 178258, a 1 stycznia 1940 r. - 186278. W pierwszej połowie 1940 r. populacja więźniów rosła, ale niezbyt szybko (do 218 tys., tj. o 17 %), natomiast w drugiej połowie roku fala represji wynikających z wprowadzonych wówczas regulacji prawnych, o których była mowa wcześniej, przyniosła podwojenie liczby uwięzionych: już we wrześniu przekroczyła ona 400 tys., 1 października wynosiła 413126, a 1 stycznia 1941 r. osiągnęła 470693 (przyrost w ciągu roku o 152 %, a w 2 poł. 1940 r. o 115 %), po czym zaczęła spadać i w połowie maja 1941 r. w więzieniach przebywało niespełna 333 tys. osób.. Według danych rejestrujących stan z 1 grudnia 1940 r. wśród 461683 osób przetrzymywanych wówczas w więzieniach 271117 osób było już osądzonych, w tym na podstawie dekretu z 26 czerwca 1940 r. 83223 osoby (30,7 % skazanych), a na podstawie dekretu z 10 sierpnia 1940 r. 49733 osoby (18,3 % skazanych)., zatem w sumie na podstawie tych dwóch aktów prawnych skazano niemal połowę wszystkich osób przebywających wówczas w więzieniach, co zapewne dobrze obrazuje strukturę represji w tym czasie.

Według stanu na 28 lutego 1941 r. w systemie podporządkowanym Zarządowi Więziennemu NKWD działało w sumie 712 instytucji więziennych: 447 więzień ogólnych, 101 wewnętrznych więzień NKWD, 118 wewnętrznych cel więziennych, 6 więzień tymczasowych, 3 obwodowe szpitale więzienne, 4 więzienia specjalnego przeznaczenia, 3 więzienia w remoncie.





4.4. Obozy

W pierwszej części omawianego tu okresu, gdy sytuacja polityczna po fali represji 1934 r. ustabilizowała się, dokonano istotnych reorganizacji, nadających istotne cechy systemowi obozowemu w ZSRR. W maju 1935 r. obozy realizujące najważniejsze inwestycje gospodarcze (m. in. Bajkalsko-Amurski, Białomorsko-Baltycki, Dmitrowski i Uchtyjsko-Pieczorski) poddano bezpośredniemu kierownictwu GUŁag (GUŁTPiMZ)., natomiast nadzór nad pozostałymi obozami powierzono odpowiednim NKWD bądź UNKWD, w strukturze których zorganizowane zostały Wydziały Obozów i Miejsc Uwięzienia bądź - w zależności od specyfiki danego terenu - Wydziały Obozów, Miejsc Uwięzienia i Osiedli Pracy. W 1936 r. lista obozów podporządkowanych bezpośrednio GUŁag rozrosła się w wyniku umieszczenia na niej dwóch nowo utworzonych obozów Wiaziemskiego ITŁ i Kałuskiego ITŁ, powołanych do realizacji dwóch największych inwestycji drogowych, tj. budowy szos Moskwa-Mińsk i Moskwa-Kijów. Było to następstwem uchwały CIK i SNK z 28 października 1935 r., która przekazała związkowemu NKWD Centralny Zarząd Dróg Bitych i Gruntowych oraz Transportu Samochodowego (CUDOTRANS), nadzorujący budowę, remonty i eksploatację wszystkich dróg w kraju. Jego tere.nowe ogniwa znalazły się w gestii terytorialnych organów NKWD..

W 1934 r. w wyniku dokonanych zmian strukturalnych GUŁag wchłonął ponad 200 tys. więźniów z 780 kolonii należących dotąd do GUITU ludowych komisariatów sprawiedliwości. l stycznia 1935 r. w systemie GUŁag pozostawało prawie 966 tys. więźniów, spośród których ponad 725 tys. przebywało w poprawczych obozach pracy, a 240 tys. w koloniach, w których osadzano skazańców z wyrokami 1-3 lat pozbawienia wolności, a więc uznanych za stwarzających mniejsze zagrożenie społeczne.. W latach 1935-1940 liczba więźniów podwoiła się i na początku 1941 r. sięgnęła l,93 mln. Największy przyrost liczby więźniów nastąpił w 1937 r., trzeba jednak odnotować, iż w ogromnej większości trafił on do kolonii pracy, a nie do właściwych obozów. W okresie od 1 stycznia 1937 r. do 1 stycznia 1938 r. liczba więźniów GUŁag ogółem wzrosła o 685201 osób (57,3 %), ale liczba przetrzymywanych w obozach o 175486 osób (21,4 %), podczas gdy liczba więźniów kolonii aż o 509715 osób (135,8 %).. Zatem 74,4 % przyrostu więźniów GUŁag w 1937 r. stanowił przyrost liczby przetrzymywanych w poprawczych koloniach pracy. Byli to zatem więźniowie o stosunkowo niskich wyrokach, co stanowi dość ważką informację o charakterze ówczesnych represji, zwłaszcza gdy zestawi się ją z liczbą rozstrzelanych.

Do ciekawych wniosków prowadzi natomiast obserwacja odsetka skazanych przez pozasądowe organy NKWD i sądy. W 1934 r. na te pierwsze przypadało 42,2% skazanych więźniów GUŁag, w 1935 r. - 41,3%, w 1936 r. - 33,7%, w 1937 r. - 30,9%, w 1938 r. - 49,8%, w 1939 r. - 59,4%, w 1940 r. - 54,5%.. Związek między falami represji, a udziałem orzekających organów NKWD w skazywaniu jest wyraźnie widoczny, ale też łatwo dostrzec, że ujawniał się on z pewnym opóźnieniem, co z kolei tłumaczy dynamika liczby przetrzymywanych w więzieniach, a zwłaszcza liczba pozostających w toku śledztwa.

Wbrew stereotypom GUŁag nie był przede wszystkim instrumentem represji politycznych. Liczba więźniów politycznych wahała się w tym okresie granicach 12,6-34,5% populacji. Pozostali więźniowie w większości nie byli jednak pospolitymi kryminalistami, lecz ofiarami postępującej penalizacji życia społecznego. szczególnie przepisów chroniących własność państwową i społeczną oraz regulujących dyscyplinę pracy.



Liczba więźniów politycznych w obozach i koloniach GUŁag NKWD 1934-1941.



Rok
(1 I)
Liczba więźniów ogółem
W tym:
w koloniach
w obozach
uwięzieni w obozach za przestępstwa kontrrewolucyjne
ogółem
odsetek więźniów obozów
[%]
1934
510307
-
510307
135190
26,5
1935
965742
240259
725483
118256
16,3
1936
1296494
457088
839406
105849
12,6
1937
1196369
375488
820881
104826
12,8
1938
1881570
885203
996367
185324
18,6
1939
1644734
355243
1289491
443262
34,4
1940
1659992
315584
1344408
444432
33,1
1941
1929729
429205
1500524
420293
28,0

Źródło: A. N. Dugin, Nieizwiestnyj GUŁAG. Dokumienty i fakty, Moskwa 1999, s.54; W. N. Ziemskow, GUŁag (Istoriko-socyołogiczeskij aspiekt), "Socyołogiczeskije issledowanija" 1991, nr 6, s.11; GUŁAG (Gławnoje uprawlenije łagieriej) 1918-1960. Dokumienty, sost. A. I. Kokurin, I. W. Pietrow, Moskwa 2000, s.416-420.



Według danych z 1 marca 1940 r. najliczniejszą część więźniów GUŁag stanowiły osoby skazane na 5-10 lat pozbawienia wolności - 38,4 %, niewiele mniej było skazanych na 3-5 lat - 35,5 %, natomiast posiadających wyrok powyżej 10 lat było stosunkowo niewielu - 0,9  %..

W wyniku terroru rozpętanego przez władze w 1937 r. do placówek karnych napłynęły niespotykane rzesze represjonowanych. Od l czerwca 1937 r. do l kwietnia 1938 r. liczba więźniów wszystkich instytucji penitencjarnych zwiększyła się o ponad 800 tys. osób, przekraczając 2 mln.. GUŁag znalazł się w obliczu problemu wchłonięcia i "zagospodarowania" niebywałej liczby nowych więźniów. 12 sierpnia 1937 r. SNK zobowiązał NKWD do zorganizowania 7 nowych obozów zajmujących się eksploatacją lasów, co miało sprzyjać zaspokojeniu ogromnego zapotrzebowania na drewno w toku wielkich procesów inwestycyjnych. Zarazem tworzenie tego typu obozów nie wymagało wielkich nakładów finansowych i skomplikowanych przygotowań techniczno-ekonomicznych. Proces tworzenia tych obozów przebiegał pod znakiem nieprawdopodobnego woluntaryzmu, bezcelowych wydatków, bezmyślnego wyniszczania ludzi.. Na początku 1938 r. rozpoczęto tworzenie 6 kolejnych obozów "leśnych". Choć przyczyny nagłego rozwoju obozów leśnych były stosunkowo krótkotrwałe, większość utworzonych w latach 1937-1938 placówek przetrwała wszystkie późniejsze reorganizacje i reformy, pozostając jedną z podstaw obozowego imperium.. Oprócz obozów zajmujących się wyrębem lasu, w latach 1937-1938 utworzono jeszcze 9 innych, głównie związanych z budownictwem przemysłowym i komunikacyjnym, jednakże nowe obozy nie były w stanie przyjąć całego strumienia nowych więźniów. Znaczną jego część trzeba więc było skierować do istniejących już placówek, zwłaszcza obsłu.gujących największe obiekty przemysłowe NKWD. W związku z tym osiągnęły one rozmiary utrudniające ich administrowanie (np. w Bajkalsko-Amurskim ITŁ l kwietnia 1938 r. przetrzymywano 268637 więźniów. Napływ nowych więźniów w 1937 r. był tak wielki, że mechanizm GUŁag nie był sobie w stanie z nim poradzić, co zaowocowało spadkiem produkcji systemu obozowego: w stosunku do 1936 r. zmniejszyła się ona aż o 13 % i także w 1938 r. pozostawała na niskim poziomie.. Gwałtownie wzrosła też umieralność więźniów. Jeśli mierzyć ją liczbą zgonów w stosunku do średniej stanu obozów z początku i końca roku, to w 1934 r. wyniosła ona 4,25%, w 1935 r. - 3,62%, w 1936 - 2,5%, w 1937 r. - 2,8%, w 1938 r. gwałtownie wzrosła do 7,8%, w 1939 r. znacznie zmniejszyła się osiągając 3,8%, a w 1940 r. była podobna - 3,3%.. Ogromna śmiertelność odnotowana w 1938 r. zaniepokoiła - głównie ze względów ekonomicznych - kierownictwo NKWD, co znalazło wyraz we wspomnianym memorandum Berii.

Sytuacja zaistniała w systemie obozowym w latach 1937-1938 nieodzownym czyniła dokonanie reorganizacji. Przebiegała ona w dwóch etapach. Początkowo dokonano podziału gigantycznych obozów na mniejsze, bardziej zwarte terytorialnie i wyspecjalizowane w określonym rodzaju działalności gospodarczej, np. Uchtyjsko-Peczorski ITŁ podzielono cztery obozy: górnictwa węgla, górnictwa ropy naftowej i radu, kolejowy oraz leśny, zaś z Bamłagu utworzono 6 obozów kolejowych. To ostatnie posunięcie pociągnęło za sobą powołanie do życia Kolejowego Zarządu Budowlanego GUŁag NKWD na Dalekim Wschodzie (ŻDSUDW), który kierował działalnością produkcyjną podległych obozów i ponosił pełną odpowiedzial.ność za wykonanie planów. Była to zapowiedź przejścia do drugiego etapu reorganizacji systemu obozowego. Tworzenie obozów o określonym profilu produkcyjnym, związanych z realizacją branżowych przedsięwzięć i planów wymagało powstania organów, które byłyby w stanie nadzorować produkcję w obozach danej specjalności rozrzuconych po całym kraju..

1 marca 1940 r. w strukturze podporządkowanej GUŁag istniały 53 obozy, 425 poprawczych kolonii pracy (w tym 170 przemysłowych, 83 rolnicze i 172 obsługujące inwestycje i przedsiębiorstwa innych resortów), 50 kolonii dla niepełnoletnich..

Na początku 1940 r. rozpoczął się proces zmian o podstawowym znaczeniu dla kształtu systemu obozowego. 4 stycznia 1940 r. utworzono Zarząd Główny Budowy Kolei NKWD, a 13 stycznia Zarząd Główny Budownictwa Hydrotechnicznego (później przemianowane na Zarząd Główny Obozów Budowy Kolei i Zarząd Główny Obozów Budownictwa Hydrotechnicznego).. Były to pierwsze posunięcia nadające zarządzaniu imperium obozowym NKWD nowy kształt. 26 lutego 1941 r. w związku z podziałem dotychczasowego NKWD na NKWD i NKGB ogłoszono nową strukturę NKWD. Obok GUŁag istniały w niej główne zarządy o charakterze produkcyjnym: Główny Zarząd Obozów Budownictwa Kolejowego, Główny Zarząd Obozów Budownictwa Hydrotechnicznego, Główny Zarząd Obozów Przedsiębiorstw Górniczo-Metalurgicznych, Główny Zarząd Obozów Budownictwa Przemysłowego, Zarząd Obozów Przemysłu Paliwowego, Zarząd Obozów Przemysłu Leśnego, Zarząd Obozów Budownictwa Zakładów Kujbyszewskich, Główny Zarząd Budownictwa na Dalekiej Północy ("Dalstroj"), Główny Zarząd Dróg Bitych. 27 marca utworzono jeszcze Główny Zarząd Budowy Lotnisk a nieco później Zarząd Obozów Budowy Hut Żelaza.. Reforma ta ostatecznie ukształtowała strukturę zarządzania systemem obozowym. Pod kierownictwem GUITŁiK pozostały ITŁ specjalizujące się w rolnictwie i produkcji artykułów po.wszechnego użytku, a także wszystkie terytorialne wydziały i zarządy poprawczych kolonii pracy. GUŁag na potrzeby całego systemu opracowywał regulaminy, zasady ochrony obozów, prowadził centralną ewidencję więźniów, zajmował się dystrybucją więźniów, nadzorował administrację obozów, stan sanitarny i prowadzoną tam pracę wychowawczą. Zarządy produkcyjne odpowiadały natomiast za wykonanie planów produ.kcyjnych przez podległe im obozy, a to stanowiło podstawowy wskaźnik oceny poszczególnych placówek i całego systemu i oddawało faktycznie zarządom produkcyjnym przemożny wpływ na podległe im obozy.





4.5. Zesłania

Do początków 1933 r. zbiorowość specjalnych przesiedleńców tworzyli w zasadzie wyłącznie "rozkułaczeni" chłopi. W następnych latach sytuacja uległa jednak zmianie. Od 1933 r., na mocy postanowienia Rady Komisarzy Ludowych z 20 kwietnia tegoż roku, na zesłanie trafiały już nie tylko ofiary "rozkułaczania", ale także kołchoźnicy i chłopi obwiniani o sabotowanie rozmaitych kampanii (zwłaszcza żniwnych) oraz grupy deportowane w ramach usuwania z miast tzw. zdeklasowanego elementu (deklassirowannyj elemient) i oczyszczania obszarów przygranicznych z ludności uznanej za niepewną bądź niepożądaną. Aby odciążyć system penitencjarny i rozładować przeludnione więzienia i obozy, do specjalnych osiedli (osiedli pracy) poczęto kierować także osoby skazane przez sądy i OSO na 3-5 lat pozbawienia wolności, o ile wyrok przewidywał możliwość zamiany kary na osiedlenie w specjalnych osiedlach. Do specjalnych osiedli (osiedli pracy) kierowani byli przy tym nie tylko odbywający kary w więzieniach i obozach, ale także ich rodziny - dla "wzmocnienia kontyngentu".. Na zesłanie trafiali zatem nie tylko chłopi, ale także kryminaliści, ludzie marginesu społecznego (włóczędzy, prostytutki itp.), a w 1933 r. podjęto przymusowe wysiedlenia Cyganów (tylko z okolic Moskwy deportowano ich wówczas niemal 5,5 tys.).. Charakterystyczne z punktu widzenia swoistej strategii zesłań i pojmowania ich celów były wytyczne szefa OGPU dotyczące kwalifikowania na zesłanie tzw. elementów kryminalnych i zdeklasowanych. 16 kwietnia 1934 r. Gienrich Jagoda wydał rozkaz, aby osób tego rodzaju pozbawionych rodzin (tzw. odinoczek) nie kierować do specjalnych osiedli, lecz wysyłać je do obozów pracy. Również rodziny nie mające w swym składzie ani jednej osoby zdolnej do pracy nie miały podlegać wysiedleniu do specjalnych osiedli.. W myśl postanowienia CIK i SNK z 5 listopada 1934 r. NKWD uzyskał prawo stosowania poprzez orzeczenia Kolegium Specjalnego (OSO) zesłań na okres do 5 lat wobec wszystkich osób uznanych za społecznie niebezpieczne.. Rozciągnięcie kompetencji OSO na tzw. trójki w 1935 r. rozszerzało i ułatwiało stosowanie tego środka represji na masowa skalę.

Niezależnie od indywidualnych, choć podejmowanych na masowa skalę decyzji o zesłaniu, deportacje stosowane też były wobec całych zbiorowości. W latach 1936-1937 SNK zadecydował o przesiedleniach ludności określonych narodowości z obszarów przygranicznych. Akcje te objęły Polaków, Niemców, Koreańczyków, Finów, Irańczyków. Niekiedy jednak od zasady decydowania o deportacji na szczeblu rządu czyniono odstępstwa. O ile wiadomo, tzw. oczyszczenie 22-kilometrowej strefy przygranicznej z "elementu kułackiego i antyradzieckiego" zarządził okólnik Głównego Zarządu Robotniczo-Chłopskiej Milicji NKWD ZSRR z 22 kwietnia 1935 r. Jego następstwem było m. in. przesiedlenie do obwodu wołogodzkiego i Komi ASRR ok. 27 tys. Finów.. W latach 1940-1941 w głąb ZSRR popłynęły kolejne strumienie zesłańców, tym razem z terenów inkorporowanych.

Organem centralnym NKWD powołanym do zarządzania specjalnymi osiedlami, w których osadzano deportowanych należących do kategorii specjalnych przesiedleńców (spiecpieriesielency) był GUŁag, w ramach którego funkcjonował Wydział Osiedli Pracy (Otdieł trudowych posielenij), a następnie Wydział Osiedli Pracy i Specjalnych (Otdieł trudowych i spiecyalnych posielenij).

1 września 1936 r. istniało 1845 osiedli pracy, w których mieszkały 1056633 osoby (w tym 77616 "byłych kułaków", którym przywrócono do tego momentu prawa wyborcze). 1 października 1938 r. istniało 1798 osiedli pracy, w których przebywały 989164 osoby.



Liczba zesłańców oraz więźniów w rejestrach NKWD w latach 1932-1940.


Rok
Liczba zesłańców
Liczba więźniów
ogółem
w koloniach
w obozach
1934
1072546
510307
-
510307
1935
973693
965742
240259
725483
1936
1058905
1296494
457088
839406
1937
916787
1196369
375488
820881
1938
877651
1881570
885203
996367
1939
938552
1672438
355243
1317195
1940
997513
1659992
315584
1344408

Źródło: A. N. Dugin, Nieizwiestnyj GUŁAG. Dokumienty i fakty, Moskwa 1999, s.99.



Dane zawarte w powyższym zestawieniu, sporządzonym w 1953 r., nie wydają się kompletne i dokładne. Znane są dokumenty NKWD podające dane statystyczne trudne do pogodzenia z zawartymi w nim. Np. wg sprawozdania z 1939 r. odnotowującego stan na 1 kwietnia istniało wówczas 1861 specjalnych osiedli, w których mieszkało 990470 osób.. W odniesieniu do omawianego tu okresu zestawienie to uwzględnia tylko stan osadzonych w tzw. osiedlach pracy (trudposiołki), nie we wszystkich latach doliczając przy tym tych "byłych kułaków", którzy pozostawali w specjalnych osiedlach, ale odzyskali prawa wyborcze. Inny dokument podaje, że 1 stycznia 1938 r. istniało 1751 osiedli pracy, w których znajdowało się 880007 osób, a ponadto 130742 osoby, którym przywrócono prawa wyborcze do 5 grudnia 1936 r., tj. do zatwierdzenia nowej konstytucji. W sumie było to zatem 1010749 osób.. Zaliczeniu do kategorii trudposielency i skierowaniu do osiedli pracy podlegali: 1) "kułacy" wysiedleni z rejonów powszechnej kolektywizacji, 2) wysiedleni za zrywanie i sabotowanie kampanii rolniczych, 3) "element miejski" zesłany w związku z naruszeniem przepisów o paszportyzacji, 4) uciekający ze wsi "byli kułacy" zwolnieni z przedsiębiorstw przemysłowych, 5) wysiedleni w związku z oczyszczaniem rejonów przygranicznych, 6) skazani przez organy OGPU i sądy na wyrok 3-5 lat uwięzienia oprócz osób uznanych za szczególnie niebezpieczne społecznie, 7) byli kułacy po odbyciu kary pozbawienia wolności, których rodziny zostały zesłane do osiedli pracy, 8) trudposielency, którzy zostali skazani na pozbawienie wolności za przestępstwa popełnione w osiedlach pracy i odbyli zasądzoną karę.. 1 kwietnia 1939 r. liczba zesłańców osadzonych w osiedlach pracy postanowieniami sądów i organów bezpieczeństwa wynosiła 21667 osób (zaledwie 5152 osoby miały wyznaczony czas zesłania). Wśród nich 5629 osób określano jako "kontrrewolucyjnych, białogwardyjskich bandytów", 9845 było wysiedlonych ze strefy przygranicznej, 847 to "zdeklasowane elementy", 448 zesłano za naruszenie przepisów o paszportyzacji, a 4897 za inne przestępstwa..

Pamiętając o zastrzeżeniach wobec danych z zestawienia liczby zesłańców za lata 1934-1940 można je odnieść do liczby więźniów w tym okresie. W 1934 r. stosunek ten wynosił 2,1:1, w następnych latach obniżał się i w końcu omawianego okresu wynosił 0,6:1. W nieco mniejszym stopniu (z 2,1:1 do 0,7:1) zmienił się stosunek liczby zesłańców do liczby więźniów obozów. Ci ostatni w końcu lat 30. stali się najliczniejszą grupą wśród represjonowanych i głównym rezerwuarem siły roboczej, którym wcześniej byli zesłańcy.




Strona główna

Mapa strony

Moje publikacje